Phật giáo từ khi truyền vào Việt Nam đã đóng vai trò là mạch sống đồng hành cùng dân tộc, đạo Phật với bản chất từ bi, trí tuệ, vô ngã, vị tha. Phật giáo, đã kề vai cùng đi với dân tộc trong suốt chiều dài lịch sử cho đến hôm nay. Nhưng hiện nay, vấn nạn về môi trường đang là thảm họa lớn đối với nước nhà nói riêng và trên thế giới nói chung. Đối mặt với tình hình đó Phật giáo đã làm gì để chung tay, hợp lực xây dựng dân tộc và gìn giữ môi trường. Xuất phát từ lý do trên, tôi chọn bài viết với tựa đề “Tâm từ của Phật giáo và môi trường“, qua những mạch văn dưới đây.
Hầu như ai ai cũng biết tác nhân chính gây ra ô nhiễm môi trường không ai ngoài con người, ngoài các chất ô nhiễm như bụi bẩn chất phóng xạ, hóa chất. Con người, còn trực tiếp đưa những chất ô nhiễm ra ngoài môi trường mà chưa được xử lý. Hay những hành động phá rừng, khai thác tài nguyên một cách bừa bãi dẫn đến hậu quả thiên tai lũ lụt. Đứng trước những hành động thiếu trí tuệ này, thứ nhất: Đức Phật dạy về thuyết duyên sinh để chỉ rõ rằng bản thân thế giới và con người là quan hệ hỗ tương, không thể tách rời nhau. Hay nói cách khác giới tự nhiên có mặt thì con người mới tồn tại được, trong kinh “Phật Tự Thuyết” (Tiểu bộ I tr. 291) đã có câu:
“Nhược thử hữu, tắc bỉ hữu,
Nhược thử sinh, tắc bỉ sinh,
Nhược thử vô, tắc bỉ vô,
Nhược thử diệt, tắc bỉ diệt.”
Nghĩa là:
“Cái này có thì cái kia có,
Cái này sinh thì cái kia sinh,
Cái này không thì cái kia không,
Cái này diệt thì cái kia diệt.”
Tất cả các pháp đều sinh diệt và tồn tại trong sự liên hệ mật thiết với nhau, không một pháp nào có thể tồn tại độc lập và trường tồn. Cho nên, nếu con người hủy hoại thiên nhiên thì lẽ tất nhiên, thiên nhiên sẽ tiêu diệt lại con người. Thấy rõ được vai trò to lớn của môi trường đối với con người nên suốt cuộc đời Đức Phật sống rất gần gũi với thiên nhiên và môi trường. Điển hình là:
• Lâm Tì Ni (Lumbini) nơi Đức Phật đản sanh.
• Bồ đề Đạo tràng (Bodh Gaya) nơi Đức Phật giác ngộ chánh pháp.
• Vườn Lộc Uyển (Sarnath) nơi lần đầu tiên Đức Phật thuyết pháp.
• Câu Thi Na (Kushinagar) nơi Đức Phật nhập Niết-bàn.
Trong quá trình giáo hóa độ sinh, Ngài đi bằng đôi chân của mình và đa số là nghỉ ngơi dưới những gốc cây. Với trí tuệ uyên bác, vi diệu Đức Phật cho chúng sanh thấy rõ tầm quan trọng của môi trường đối với con người. Thật vậy, con người và môi trường có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, trong mối quan hệ ấy môi trường có vai trò quyết định còn con người có tính độc lập nhưng lại quyết định tính chất của môi trường. Đây như là bức thông điệp không lời cho mọi người thấy rằng Đạo Phật luôn luôn gắn liền với môi trường thiên nhiên, vì đó là môi trường sống của vạn loại hữu tình.
Thứ hai Đức Phật dạy về Tâm từ (Pali: Mettā) hay maitrī (tiếng Phạn: maitrī) có nghĩa là lòng nhân từ, với tình thương yêu chân thành (không điều kiện), tình thương cao thượng (không vị kỷ), tình thương mình và tất cả chúng sinh (không phân biệt); cầu mong sự lợi ích, sự tấn hóa, sự an lạc lâu dài cho mình và hết thảy chúng sinh. Tâm từ là một đại thiện tâm, có đặc tính vô sân, yêu thương và cứu giúp, không tổn hại, là phẩm hạnh của bậc Phạm thiên và bậc Giác ngộ. Đức Phật luôn khuyến khích chế tác và nuôi dưỡng tâm từ: “Này các Tỳ-kheo, các ông cần phải học tập như sau: Chúng tôi sẽ tu tập từ tâm giải thoát, làm cho sung mãn, làm thành cỗ xe, làm thành căn cứ địa, an trú, tích lũy và khéo thực hiện” (Kinh Tương Ưng bộ). Nói đến tâm từ người ta sẽ thường liên tưởng ngay đến Bồ tát Quán Thế Âm, người Mẹ hiền yêu thương chúng sanh như con đỏ. Như nước mềm mại, tâm từ uyển chuyển, len lỏi cùng khắp để tưới tẩm yêu thương, vô điều kiện, không hề suy nghĩ hay toan tính. Cũng như nước tràn bờ, tâm từ có đại oai lực để dập tắt thù hận, nhiếp phục kẻ ác buông bỏ đao trượng, hối lỗi và quay đầu. Một tình thương rộng lớn mong cho muôn loài an ổn hạnh phúc, tìm mọi cách giúp chúng sanh bớt khổ thêm vui. Lợi ích của tâm từ vô cùng to lớn, hóa giải sân hận và não hại, nền tảng của các pháp lành, giúp cho phát triển Giới-Định-Tuệ mau chóng, trợ duyên cho hành giả thẳng đến bến bờ an vui giải thoát.
Vì nếu con người sát hại lẫn nhau thì sẽ dẫn đến lòng hận thù oán ghét nhiều đời từ đó mà tăng trưởng. Trên thế giới hiện nay mất cân bằng sinh thái đang diễn ra phổ biến, dường như đã tác động trực tiếp ảnh hưởng đến đời sống con người. Như trong giới tại gia và xuất gia Đức Phật đều dạy giới “cấm sát sanh”để con người nuôi dưỡng tâm từ bi. Quay về với quy luật tự nhiên, cũng chính là bảo vệ môi trường, bảo vệ cuộc sống của chính mình. Lý do Đức Phật khuyến khích việc không sát sinh là vì tôn trọng Phật tánh bình đẳng, tôn trọng sự công bằng, thể hiện lòng từ bi yêu thương chúng sinh và nếu không sát sinh thì không phải chịu quả báo khổ đau. Kinh Pháp Hoa có dạy: “Đức Phật ra đời vì mục đích khai thị chúng sinh ngộ nhập tri kiến Phật”. Qua đó để chúng ta thấy rằng trong bản tánh của mọi loài chúng sinh từ loài người cho đến loài vật, từ hữu tình cho đến vô tình đều có chủng tử Phật, hạt giống Phật, nghĩa là bình đẳng với nhau về khả năng thành Phật.
Trong kinh Lăng Nghiêm có đoạn: “Người ăn thịt dê, dê chết làm người, người chết làm dê”, đó là vòng luân hồi ân oán chảy mãi. Trong bài kinh Tiểu Nghiệp Phân Biệt, bài kinh 135 thuộc Trung Bộ kinh có đoạn: “Ở đây, này thanh niên, có người đàn bà hay người đàn ông sát sinh tàn nhẫn, tay lấm máu, tâm chuyên sát hại đả thương, tâm không từ bi với các loại chúng sinh. Do nghiệp ấy sau khi thân hoại mạng chung bị sinh vào cõi dữ, ác thú, đọa xứ, địa ngục nếu được đi đến loài người, chỗ nào người ấy sinh ra, người ấy phải đoản mạng”. Qua đây, thấy được người sát sinh hiện đời gặp nhiều bệnh tật chết đọa ba đường ác.
Thứ ba, Kinh Hoa Nghiêm dạy rằng: “Nhất thiết duy tâm tạo”, nghĩa là mọi hành động việc làm của mình là do tâm mà ra, nếu như tâm chứa nhiễm tham độc, ganh ghét, oán thù, ích kỷ, thì sẽ dẫn đến những hành động bất chính. Kinh Pháp Cú, câu 36 phẩm Tâm dạy:
“Khó nắm giữ, khinh động,
Theo các dục quay cuồng.
Người trí phòng hộ tâm,
Tâm điều, an lạc đến.
Hay câu 37:
“Chạy xa, sống một mình,
Không thân, ẩn hang sâu.
Ai điều phục được tâm,
Thoát khỏi ma trói buộc.”
Học Phật cốt yếu để tâm của nhân sĩ trở nên rỗng rang như hư không, có nghĩa là không chứa đựng những ích kỷ hẹp hòi, so đo tính toán, dẹp bỏ cái ta, cái tôi vốn không thật kia. Nếu tâm ta không vướng bận bất cứ điều gì, phàm thuận duyên hay nghịch cảnh sẽ dễ dàng vượt qua, không còn mừng, giận, thương ghét. Như tâm tĩnh lặng, là trạng thái tâm yên bình nhất ví như người xuất gia cần phải trau giồi Văn -Tư-Tu biết mình là ai nên làm gì và không nên làm gì. Để đạt đến trạng thái tâm từ vốn dĩ rất khó, vì phải trải qua sự gạn lọc cái ta, cái tôi, chấp cái gì cũng là thật. Thật ra, đây là một hành trình mà nhân sĩ chúng ta phải trải nghiệm qua thời gian rất lâu. Do đó, mỗi ngày phải biết lắng nghe, những lời dạy của chư Phật, chư Tổ, bậc Thượng nhân đi trước.
Trong kinh Karaniya Metta (kinh Từ tâm), hơn 500 vị Tỷ-kheo đã đến An cư tại ngọn núi gần nơi mà Đức Phật đang cư ngụ, nhưng sau đó, do bị các thọ thần quấy phá, họ không thể ở yên và chuyên chú vào đề mục thiền định được nên đã quay trở lại chỗ của Phật để xin Ngài chỉ dạy. Ngài khuyên các vị ấy hãy trở lại khu rừng và đọc bài kinh Karaniya Metta, rải tâm từ đến cho tất cả những chúng sanh trong khu rừng.
Đức Phật cũng nghiêm cấm cúng tế động vật và khuyên các đệ tử tại gia và xuất gia nên tôn trọng tất cả các loài chúng sinh qua bài kinh Kutadantta thuộc Trường bộ. Hơn nữa, trong Bồ Tát giới cũng có giới “cấm đốt phá núi rừng đồng nội“. Từ nơi các chư Tăng làm gương mẫu rồi lan rộng ra toàn xã hội. Ai cũng sẽ thấy được môi trường là rừng cây là lá phổi của Trái đất, do vậy bảo vệ lá phổi, vì đó là sự sống của mình. Ngoài ra, Đức Phật đã chế pháp An cư kiết hạ là ba tháng trùng vào mùa mưa của Ấn Độ xưa kia, nên việc hạn chế đi lại trong ba tháng đó sẽ tránh được sự sát hại vô tình đối với côn trùng, sâu bọ, cây cỏ. Điều này vốn xuất phát từ truyền thống tốt đẹp của Phật giáo là từ bi, hỷ xả, không sát sinh muôn loài. Nó đã góp phần nêu cao tinh thần, trách nhiệm tự giác của con người đối với sứ mệnh bảo vệ, gìn giữ thiên nhiên tươi đẹp và môi trường sinh thái.
Trong học thuyết Duy Thức Phật giáo cũng chỉ ra rằng, tâm thức của con người có mối liên hệ mật thiết với thế giới vật lý như sông ngòi, núi rừng và đất đai. Do lẽ đó, sự ô nhiễm và suy thoái của môi trường sẽ ảnh hưởng sâu sắc đến sự tồn tại của mọi sự sống trên trái đất và dẫn tới sự khổ đau của con người. Nếu như, vì lòng tham mà con người vẫn cứ tiếp tục tác động tiêu cực vào thiên nhiên chặt phá rừng bừa bãi, tàn phá cây xanh, săn bắt động vật làm mất cân bằng sinh thái, thải rác thải sinh hoạt và sản xuất lan tràn làm ô nhiễm nguồn nước, môi trường đất đai thì con người sẽ sớm phải trả giá đắt cho việc làm của mình. Không những thế, còn khai thác cạn kiệt nguồn tài nguyên khoáng sản cũng đã và đang là sức ép cho môi trường sống. Trái đất dần nóng lên tầng ozon cũng bị đe dọa, mực nước biển dâng cao do băng tan, những trận lũ lụt, hạn hán kéo dài do rừng bị phá hủy. Làm thay đổi lớn cho khí hậu toàn cầu, đang đe dọa đến sức khỏe con người, khiến phát sinh ra những căn bệnh quái ác con người không thể chữa trị kịp. Điển hình là đại dịch COVID-19 năm 2020, Việt Nam nói riêng và thế giới nói chung đã lấy đi vô số sinh mạng.
Kế nữa, vừa mới đây nhất, cơn bão số 3 vừa qua đã gây thiệt hại không ít về người và tài sản của người dân ở các tỉnh phía Bắc. Năm 2016 vụ Formosa ở Hà Tĩnh, hàng ngày các hộ kinh doanh, các nhà máy, xí nghiệp xây dựng bên các con sông đã xả chất thải trực tiếp ra các dòng sông làm ô nhiễm nghiêm trọng. Lòng tham là nguyên nhân chính khiến mọi tội lỗi xuất hiện, đã làm cho con người chỉ biết tới lợi nhuận mà không quan tâm đến môi trường. Do đó, môi trường sống có vai trò vô cùng quan trọng đối với con người. Bởi chúng ta sống không thể nào thiếu không khí, nước sạch, không thể nào sống khỏe mà môi trường bị ô nhiễm. Cho nên, việc khai thác tàn nhẫn quá mức, chất thải quá nhiều làm cho tự nhiên phải trở mình một cách vô tình.
Năm 2011, nhân ngày Phật đản, cố Đại lão Hòa thượng Thích Phổ Tuệ – Đức Đệ tam Pháp chủ Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã gửi thông điệp về vấn nạn môi trường và lời kêu gọi bảo vệ môi trường tới tất cả Phật tử, rằng: “Thế giới nói chung và đất nước ta nói riêng đang đứng trước nhiều khó khăn, tác hại do ảnh hưởng của sự biến đổi khí hậu, môi trường, nguồn tài nguyên ngày một cạn kiệt, nhiệt độ trái đất gia tăng, hạn hán, lũ lụt, dịch bệnh, sóng thần, động đất, nước biển dâng,… đang là những thảm họa đe dọa đến sự an nguy của sự sống con người… Tôi kêu gọi mỗi Tăng Ni, Phật tử chúng ta cần phải hiểu rõ bản chất của giáo lý Phật Đà về luật vô thường, về tôn trọng sự sống và mối quan hệ hữu cơ giữa con người và thiên nhiên, để chung tay với cộng đồng bảo vệ môi trường xã hội và sự an nguy của trái đất.”
Vừa qua, ngày 03/10/2024 tại Học viện PGVN tại Huế (phường An Tây, thành phố Huế) đã diễn ra hội nghị tuyên truyền, phổ biến kiến thức về ứng phó biến đổi khí hậu đến Tăng Ni sinh Học viện PGVN tại Huế. Qua đó, mỗi Tăng Ni học sinh hãy gương mẫu thực hiện bằng hành động thiết thực, bảo vệ môi trường bền vững, đó cũng là bảo vệ chính mình. Hãy cùng nhau làm cho môi trường xung quanh chúng ta xanh hơn, sạch hơn và đẹp hơn. Vì khi bảo vệ môi trường thì mới bảo vệ trái tim và buồng phổi của chính bản thân mình.
Hiện nay các chùa, Tự viện, các đoàn thể Phật giáo thường xuyên tổ chức những khóa tu, đặc biệt là khóa tu mùa hè, không chỉ dành cho người Phật tử mà còn dành cho rất nhiều tầng lớp. Như thanh thiếu niên, với các phương châm “tốt đời, đẹp đạo”. Không chỉ đẹp ở nội tâm mà còn đẹp ở cách thức sống. Khóa tu không chỉ giúp các bạn hiểu biết Phật pháp, chân lý sống, tâm từ bi tăng trưởng. Không chỉ với môi trường lành mạnh mà còn hướng dẫn cho các bạn biết bảo vệ môi trường, thương yêu tất cả mọi loài từ hữu tình đến vô tình mà còn đưa đến sự hiểu biết về môi trường một cách tốt nhất. Với phương châm, đạo Pháp luôn trường tồn soi đường cho hậu thế. Ví như, có một câu hỏi được đặt ra hiện nay các chùa, Tự viện có xây dựng bằng gỗ thì đây có phải là phá hoại môi trường hay không? Quả nhiên, bất kỳ một vấn đề gì cũng có hai mặt đó là tích cực và tiêu cực. Nếu chúng ta xây chùa bằng gỗ mà gỗ đó được khai thác đúng với luật pháp nhà nước, thì đây là một việc nên được tán dương. Vì những ngôi chùa như thế, sẽ tạo nên khung cảnh đẹp cho Phật tử và du khách tham quan. Tăng thêm giá trị tâm linh truyền thống văn hóa gần gũi với con người, cũng là nơi tịnh tâm để tu học. Còn nếu như khai thác gỗ không đúng theo luật pháp nhà nước thì đây đúng là tàn phá tài nguyên thiên nhiên đáng để lên án.
Phật giáo luôn rất quan tâm và đồng hành cùng dân tộc không chỉ trong lịch sử, mà còn cả hôm nay và mai sau. Khi cơn bão số 3 Yagi vừa đi qua, Phật giáo đã rất tích cực khắc phục hậu quả, giúp đỡ người dân sau bão. Thể hiện đậm nét tâm từ bi của Đạo Phật như lời Bác Hồ từng nói:” Phật giáo với dân tộc Việt Nam như hình với bóng, tuy hai mà một”. Trong tác phẩm “Búp Sen Xanh” của Sơn Tùng có đoạn: “Nếu mặt đất này mà không có lấy một ngôi chùa, một tòa đền, một lâu đài, thành quách thì tâm hồn con người sẽ cằn cỗi, nghèo nàn, sống không có kỷ niệm, không còn biết nhớ cội, nhớ nguồn… Mình cho là có đền, có chùa, có phong tục thờ tự để hướng con người về cõi thiện, ngăn chặn bớt tính ác của con người.”
Ngày nay, có rất nhiều tổ chức bảo vệ môi trường đưa ra nhiều biện pháp nhiều dự án nhằm xử lý các chất thải, chất độc hại trước khi đưa ra môi trường, cũng như kêu gọi mọi người chung tay bảo vệ môi trường, trồng cây xanh. Tuy nhiên kết quả không được khả quan vì sự hủy hoại của con người quá lớn. Vì mục đích về vật chất cũng như cho cá nhân, cho gia đình của họ lòng tham quá lớn đã gây hại trầm trọng đến môi trường. Những ngọn núi hùng vĩ kia phải oằn mình đau đớn, mang nhiều thương tích. Mẹ thiên nhiên cũng hết sức gào thét đau thương mà họ rất vô cảm, dửng dưng làm cho những vết thương đó ngày một lở loét nặng nề hơn cho nhân loại.
Hiện nay, thế giới cần đạt Net Zerro vào năm 2050 Net Zero, hay Net Zero emission (phát thải ròng bằng 0), theo Ủy ban Liên Chính phủ về Biến đổi Khí hậu (IPCC) chính là thành tựu, kết quả của trạng thái cân bằng lượng khí thải nhà kính thải ra khí quyển bằng cách loại bỏ các hoạt động phát thải của con người trong một khoảng thời gian nhất định. Tính đến năm 2050, con người phải đạt được mục tiêu này mới có thể đảm bảo sự sống của Trái đất. Đây cũng chính là bảo vệ môi trường trong bối cảnh chúng ta đã và đang chứng kiến hậu quả nghiêm trọng của biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh. Để giữ được mức tăng nhiệt độ toàn cầu không vượt quá 1, 5°C, đây vừa là thách thức vừa là cơ hội để các quốc gia như Việt Nam tái cấu trúc nền kinh tế theo hướng bền vững. Thay đổi lối tư duy hướng đến một thế giới phát thải ròng bằng 0, để giảm thiểu biến đổi khí hậu và tạo ra một môi trường xanh hơn là trách nhiệm của tất cả chúng ta. Đặc biệt là thế hệ trẻ, vì một tương lai tốt hơn cho toàn nhân loại.
Đức Phật đã vạch ra con đường để diệt khổ, đó là đạo đế, bát chính đạo để phát huy trí tuệ của con người. Khi con người đạt đến trí tuệ sáng suốt sẽ nhận thức được pháp thế gian là vô thường, giả tạm. Con người sẽ không còn tham, không còn chấp lúc đó tâm sẽ an lạc và hiển nhiên môi trường sẽ được bảo vệ bởi con người biết trân quý bảo vệ, hun đúc mỗi ngày. Chuyển hóa tâm thức từng giờ, từng ngày của từng cá nhân nhận ra được mức độ quan trọng của thiên nhiên và môi trường sống. Khơi dậy tình yêu thiên nhiên, từ đó tự giác bảo vệ môi trường.
Qua lăng kính Phật giáo thấy rõ sự thực tập từ bi là một nghệ thuật sống mang lại giá trị cao về lòng yêu thương giữa con người với nhau, lòng từ là sự thấu hiểu không còn chấp vào cái ta, cái tôi vốn không. Vận dụng năng lượng tu học chuyển hóa tham, sân, si để con người với con người hòa vào nhau. Vốn dĩ tôi thở vào, bạn thở ra, từng hơi thở luôn có mặt trong nhau, trong tôi có bạn, trong bạn có tôi. Cho nên, từng sát na sanh diệt ta phải biết điều phục, những hành vi tạo tác của mình luôn ở trong thiền định chánh niệm, tức là an trú trong niệm đạo nhiệm mầu.
TN. Đức Viên
Học viên Cao học thạc sĩ khóa lll – HVPGVN tại Huế {ĐSHĐ-141}
