Ni giới Phật giáo miền Bắc đồng hành cùng Dân Tộc

1. Vai trò của Ni giới miền Bắc trong 30 năm (1945-1954)

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 – 1954), Ni giới miền Bắc trên tinh thần “hộ quốc an dân” đã phát huy truyền thống yêu nước bằng cả tinh thần và vật chất qua các hoạt động thiết thực như: quyên góp lương thực, thuốc men, nuôi giấu cán bộ cách mạng, biến nhiều chùa trở thành cơ sở cách mạng. Trong màu y vàng rực rỡ, các vị Ni trưởng, Ni sư không chỉ trau dồi giới hạnh mà còn tích cực làm hậu phương vững chắc cho cách mạng, là tấm gương sáng về sự gắn kết giữa “đạo và đời” tiêu biểu đó là: Ni trưởng Đàm Thu (1885 – 1967), Ni trưởng Đàm Xương (1914 – 2001), Ni trưởng Đàm Bình (1926 – 2007), Ni trưởng Đàm Khang (1908 – 2007)…

Ni sư Đàm Đăng (Trụ trì) cùng hai Ni cô Đàm Minh, Đàm Trạch đã “bí mật đào hầm, tạo nơi trú ẩn cho cán bộ, du kích¹”. Ni trưởng Đàm Đăng “được tặng thưởng Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhì²”. Sư Đàm Nghi chùa Yên Phúc (Hà Nội) đã “tham gia Việt Minh, chùa được tặng thưởng Huân chương Kháng chiến hạng Nhất³”.

Trước cảnh đất nước lầm than dưới ách của thực dân, Sư cô Thích Đàm Hiền chùa Khánh Tân đã cùng các Sư khác trong chùa như Thích Đàm Thuận, Thích Đàm Thìn, Thích Đàm Mùi “miệt mài đào hầm bí mật dưới bàn thờ Tam bảo, cất giấu vũ khí, tài liệu và che chở nhiều đồng chí, như: Nguyễn Văn Phiên (sau này là Chủ tịch huyện Quốc Oai), Nguyễn Văn Xuất (Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến xã⁴)… ”. Chùa Khánh Tân thời kỳ này cũng chính là nơi diễn ra nhiều cuộc họp quan trọng của Đảng.

Trong hàng ngũ tự vệ xung phong phải kể đến sự kiện “60 sư Ni làm công tác tiếp tế, tuần tra. Đa số họ trở thành y tá trong các đơn vị bộ đội chiến đấu hoặc hộ lý trong các trạm quân y⁵”.

Ni trưởng Thích Đàm Thảo, năm nay 112 tuổi đã từng là người quyết tâm tạm cởi áo cà sa, gác lại chuyện tu hành hai năm để “trực tiếp tham gia chiến trường Điện Biên Phủ, đảm trách nhiệm vụ phục vụ y tế tại đồi A1⁶”.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Ni giới miền Bắc đã nêu cao truyền thống yêu nước, phụng sự Tổ quốc, đồng hành cùng dân tộc trong những thời khắc cam go của lịch sử. Tiêu biểu có Ni trưởng Đàm Hữu (1911-1981), Ni trưởng Đàm Để (1908-1995), Ni trưởng Thích Đàm Thục, Ni trưởng Thích Đàm Xuân, Ni trưởng Thích Đàm Duyên, Ni sư Đàm Luận (chùa Hương Thể), Ni sư Đàm Đạt (chùa Hộ Quốc), Ni sư Đàm Vân (khu Đống Đa). Các vị không chỉ tham gia dân quân du kích, trực tiếp chiến đấu và phục vụ chiến đấu, mà còn tích cực bảo vệ miền Bắc, chi viện cho miền Nam; biến nhiều ngôi chùa thành căn cứ cách mạng, kho vũ khí, hầm chỉ huy và nơi cứu chữa thương bệnh binh. Với tinh thần xả thân vì nước, các Ni trưởng, Ni sư đã hy sinh lợi ích cá nhân, cống hiến sức lực, tài sản và cả những vật dụng quý giá để phục vụ kháng chiến, chăm lo đời sống và sức khỏe cho chiến sĩ.

Những đóng góp to lớn và cao quý ấy đã khẳng định vai trò quan trọng của Ni giới Phật giáo miền Bắc, đồng thời minh chứng sinh động cho truyền thống Phật giáo Việt Nam luôn gắn bó máu thịt với dân tộc, vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

2. Vai trò của Ni giới miền Bắc trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc (1975-2025)

Thứ nhất, góp phần bảo tồn và phát huy truyền thống văn hóa dân tộc.

Ni giới miền Bắc đã có nhiều đóng góp thiết thực trong việc bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hóa, đạo đức truyền thống của dân tộc thông qua nhiều hoạt động ý nghĩa: duy trì lễ hội văn hóa Phật giáo trùng tu và tôn tạo chùa chiền, để Phật tử và nhân dân được tham gia sinh hoạt tâm linh – văn hóa. Nhiều ngôi chùa do chư Ni Trụ trì không chỉ trở thành trung tâm sinh hoạt tôn giáo mà còn là nơi gìn giữ di sản, giáo dục đạo đức cho cộng đồng như: Ni trưởng Thích Đàm Ánh đã “dốc toàn tâm toàn lực vào việc trùng tu tôn tạo cảnh giới⁷” tại chùa Phụng Thánh, dần dần thu hút tín đồ Phật tử cùng khách vãng lai đến lễ bái và tu tập Bát quan trai giới.

Ni trưởng Đàm Để Trụ trì chùa Lủ (Hà Nội) đã quyết định “tôn tạo tượng Đức Quán Thế Âm Bồ tát bằng đồng⁸” với mong muốn Phật tử có nơi chiêm bái và lưu lại cho hậu thế. Ni trưởng Đàm Lựu đã “tích cực hỗ trợ các chương trình trùng tu các Cổ tự và danh lam tại Việt Nam⁹”. Ni sư Thích Đàm Nguyệt Trụ trì Tổ đình chùa Phúc Quang đã “dồn hết tài lực, trí lực cùng nhân dân Phật tử địa phương không quản gian lao vất vả xây dựng lại ngôi tam bảo ngày một khang trang tố hảo”, trở thành trung tâm tu tập thiền và phục vụ tín ngưỡng cho nhân dân địa phương.

Ni sư Đàm Thanh đã nhận chùa Bàn Kết tại quê nhà (Hà Nội) để “xây dựng làm nơi quy tụ tín ngưỡng cho nhân dân trong vùng; năm 2004, Ni sư nhận lời mời của nhân dân thôn Yên Phú, tới xây dựng kiến thiết, trùng tu nhà Tổ và hướng dẫn các tín đồ tu tập¹⁰”. Với uy tín và đức độ của Ni sư nên quy tụ được “cả hàng nghìn tín đồ Phật tử do Ni sư hướng dẫn quy y Tam bảo¹¹”.

Ni trưởng Thích Đàm Hinh ủng hộ xây 03 nghĩa trang liệt sĩ, đúc 03 pho tượng Bác Hồ bằng đồng và “trùng tu 05 ngôi cổ tự, như chùa Hang, chùa Huống, chùa Tân Quang, chùa Cam Giá, chùa Phúc Xuân ở tỉnh Thái Nguyên và 03 ngôi cổ tự tại tỉnh Bắc Giang và tỉnh Bắc Ninh¹²”.

Ni sư Thích Đàm Hòa là người “có công rất lớn để xây dựng, tu bổ, tôn tạo ngôi chùa Tường Vân – Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia ngày một hoàn thiện và có sức hấp dẫn, được công nhận là “chùa cảnh tinh tiến, gương mẫu¹³” nên đã vinh dự nhận được Huy chương “Vì sự nghiệp bảo tồn văn hóa dân tộc”.

Ngoài ra, hoạt động tổ chức các lễ hội Phật giáo tại các cơ sở chùa chiền do chư Ni quản lý thì chính “sư Trụ trì, Ni sư sẽ trực tiếp tham gia công tác chuẩn bị, tiến hành tổ chức, thực hiện nghi lễ, sự hỗ trợ, nhu cầu về mặt tâm linh, tôn giáo của cộng đồng địa phương¹⁴”.

Thứ hai, hỗ trợ giáo dục và phát triển nguồn nhân lực trẻ:

Trong lĩnh vực giáo dục, chư Ni miền Bắc không ngừng gieo mầm thiện lành cho thế hệ trẻ. Qua các khóa tu để các em tu tập nội tâm, hiểu và hành giáo lý Phật giáo cùng với lớp học kỹ năng, sinh hoạt đạo đức, nhằm cho các em hiểu rõ giá trị sống, biết trân quý truyền thống, rèn luyện tinh thần trách nhiệm và nuôi dưỡng tâm hồn với hạt giống lành với mong muốn góp phần đào tạo các em thiếu niên trở thành lực lượng tích cực đóng góp cho cộng đồng và đất nước. Tiêu biểu là: Sư cô Thích Diệu Tâm Trụ trì chùa Khánh Linh (Hải Dương) đã tổ chức khóa tu mùa hè xuyên suốt 3 ngày (15 đến 17/6/2025) với chủ đề “Tuổi trẻ và đạo đức” với các hoạt động thiết thực như đêm thắp hoa đăng, rửa tay chân cho cha mẹ, đọc Kinh Báo đáp công ơn cha mẹ, thực hành tu tập, được hướng dẫn sơ đồ tư duy, kỹ năng sinh tồn, tự tay làm chả giò,.. để các em có cơ hội “học thêm nhiều điều bổ ích cho hành trình hoàn thiện nhân cách trở thành con ngoan và người có ích cho xã hội¹⁵.”

Ni sư Thích Tâm Chính Trụ trì chùa Vẽ¹⁶ (Hải Phòng) tổ chức khóa tu mùa hè “Bồ đề Tâm” lần thứ XX năm 2025 với sự tham dự của hơn 600 bạn trẻ. Ni sư tâm huyết tạo ra cho các em một môi trường tu học bổ ích để các em được “học những bài học về lòng biết ơn, giúp các em nuôi dưỡng tâm từ bi, hạnh hỷ xả, hạnh lắng nghe, giáo dục đạo đức, rèn luyện tính tự lập, kỷ luật, tinh thần đoàn kết, làm việc trong một tập thể¹⁷” cùng lồng ghép các kiến thức bổ ích về kỹ năng sống, an toàn giao thông, phòng cháy chữa cháy, phòng đuối nước. Với mong muốn hướng các em đến sự tinh tấn tu học, mang những điều học được từ khóa tu áp dụng vào cuộc sống thường ngày để trở thành một người con ngoan, trò giỏi, một người công dân tốt có định hướng tương lai và có ích cho xã hội.

Nổi bậc trong công tác giáo dục thanh thiếu niên Phật tử phải kể đến Ni sư Thích Minh Thịnh không chỉ dừng lại ở khóa tu mùa hè mà Ni sư còn: Mở lớp học từ thiện “ngoại ngữ và kỹ năng sống” cho học sinh cấp 1 và cấp 2; Ni sư cùng với Giáo hội Phật giáo Việt Nam phối kết hợp với Trường Đại học khoa học Xã hội và Nhân văn liên kết đào tạo chuyên nghành tôn giáo học cho thanh thiếu niên Phật tử và Tăng, Ni.¹⁸

Ngoài ra, còn có Ni trưởng Đàm Lan mở “đạo tràng Pháp Môn Tu Thiền gồm những người trẻ (20-40 tuổi¹⁹)” để các thanh thiếu niên tham gia tu tập, làm chủ cảm xúc của mình, xóa tan căng thẳng, lo âu trong học tập và công việc. Sư cô Thích Minh Nguyệt Trụ trì chùa Ngọ Dương (Hải Phòng) tổ chức khóa tu mùa hè “Tuổi trẻ với đạo Phật” lần thứ IV với sự tham dự của gần 200 em khóa sinh với mong muốn “tạo sân chơi bổ ích, nhằm thu hút và giáo dục đạo đức, nhân cách, lối sống hướng thiện cho tuổi trẻ²⁰.” Sư cô Thích Nữ Như Hiếu Trụ trì chùa Khánh Nguyên (Thái Bình) tổ chức khóa tu cho gần 200 bạn trẻ độ tuổi từ 10 đến 20 với chủ đề “Ươm mầm tương lai” lần thứ VIII. Đặc biệt, ở khóa tu là Sư cô đã phối hợp với thư viện tỉnh Thái bình dùng xe lưu động vận chuyển sách đến chùa tạo diễn đàn sách với mong muốn cho các em được tiếp cận và sử dụng sách in, sách điện tử, nhằm “mang lại sự hứng thú cho việc đọc sách, khích lệ và nâng cao chất lượng văn hóa đọc trong các bạn trẻ²¹.”

Có thể thấy, những hoạt động giáo dục của chư Ni miền Bắc không chỉ truyền trao tri thức và kỹ năng sống mà còn khơi dậy nơi thế hệ trẻ ý thức trách nhiệm, lòng biết hơn và tâm hồn hướng thiện. Thông qua khóa tu, lớp học và các chương trình trải nghiệm, chư Ni đã trực tiếp góp phần nuôi dưỡng nhân lực trẻ vừa có trí tuệ, vừa có đạo đức, sẵn sàng đóng góp cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Thứ ba, tham gia tích cực vào các hoạt động từ thiện và hỗ trợ cộng đồng:

Với tinh thần từ bi và hạnh nguyện “hộ quốc an dân”, chư Ni miền Bắc luôn xem công tác từ thiện, an sinh xã hội là một phần không thể tách rời của đời sống tu tập và phụng sự. Từ việc vận động, chia sẻ với người có hoàn cảnh khó khăn, chăm lo cho người già neo đơn, trẻ mồ côi, đến hỗ trợ những gia đình gặp hoạn nạn, Ni giới miền Bắc không chỉ mang đến sự trợ giúp về vật chất mà còn có ý nghĩa tinh thần lớn lao về sự truyền trao niềm tin, nghị lực và tâm từ đến mọi người. Tiêu biểu như: Ni trưởng Đàm Lựu đã “tích cực trong việc hỗ trợ đồng bào bị thiên tai²²”, “thăm viếng và giúp đỡ các trại cùi và các trung tâm trẻ em tật nguyền²³,… ”. Ni sư Thích Đàm Lan Trụ trì chùa Bồ Đề (quận Long Biên – Hà Nội) không chỉ “giúp được hơn 300 trẻ mồ côi²⁴” mà còn “cưu mang người lang thang cơ nhỡ và những người già neo đơn, bệnh nhân nhiễm HIV/AIDS²⁵”. Ni sư Thích Đàm Nhã (Phú Thọ) đã “tặng máy phát điện, máy lọc nước, quần áo, giày dép, tặng xe đạp cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn²⁶”.

Ni sư Thích Đàm Hoài đã mở Tuệ Tĩnh đường tại chùa Phúc Long (Hà Nội) để miễn phí việc “khám, chữa bệnh cho nhân dân, Phật tử, góp phần chăm lo sức khỏe cộng đồng²⁷”.

Ni trưởng Thích Đàm Thanh (Hà Nội) nhận thấy“nơi nào có thiên tai, lũ lụt, bệnh tật đói nghèo, các Cô Nhi viện, các Trại Dưỡng lão²⁸” đều tổ chức hướng dẫn Phật tử để giúp đỡ.
Ni sư Thích Minh Thịnh Trụ trì chùa Diên Phúc (Hà Nội) đã phối hợp với Hội Chữ thập đỏ “tặng quà cho các gia đình có hoàn cảnh khó khăn, những người bệnh tật, ốm đau. Hiện nay, chùa Diên Phúc cũng là nơi cưu mang của trẻ lang thang cơ nhỡ và những người già neo đơn, không nơi nương tựa²⁹”.

Tại Hưng Yên có Ni sư Thích Đàm Dược đã “vận động ủng hộ trên 1 tỷ đồng cho các hộ có hoàn cảnh khó khăn³⁰”. Ni sư Thích Đàm Hằng ra sức “vận động ủng hộ công tác phòng, chống dịch Covid-19 của huyện 30 triệu³¹”.

Với hạnh nguyện từ bi và tinh thần “phụng sự nhân sinh”, Chư Ni miền Bắc đã để lại dấu ấn sâu đậm trong công tác từ thiện, an sinh xã hội. Không chỉ kịp thời sẻ chia khó khăn với người nghèo, người già neo đơn, trả mồ côi, người yếu thế, Chư Ni còn chủ động triển khai các chương trình dài hạn như nuôi dưỡng trẻ mồ côi và người già neo đơn, thành lập Tuệ Tĩnh đường khám và chữa bệnh miễn phí, cứu trợ thiên tai, hỗ trợ trẻ em nghèo hiếu học dựng xây tương lai. Những hoạt động này không chỉ mang lại lợi ích thiết thực mà còn lan tỏa giá trị nhân văn, nuôi dưỡng niềm tinh và nghị lực sống trong cộng đồng.

Có thể khẳng định, trong gần nửa thế kỷ qua, chư Ni miền Bắc đã đóng góp một cách bền bỉ và toàn diện vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Từ việc bảo tồn di sản văn hóa Phật giáo gắn với giá trị truyền thống dân tộc, giáo dục thế hệ trẻ về đạo đức, tri thức, kỹ năng sống đến triển khai các hoạt động từ thiện, an sinh xã hội, mọi hành động đều thể hiện tinh thần “tốt đời – đẹp đạo”. Bằng uy tín, tâm đức, tài đức, giới đức và năng lực tổ chức, các Ni trưởng, Ni sư không chỉ mang lại lợi ích thiết thực cho cộng đồng mà còn khơi dậy niềm tin, tinh thần đoàn kết và trách nhiệm xã hội trong phương châm hoạt động của Phật giáo Việt Nam đó là “Đạo pháp – Dân tộc – Chủ nghĩa xã hội”. Sự hiện diện và cống hiến của chư Ni miền Bắc là minh chứng sống động cho giá trị nhân văn của Phật giáo Việt Nam, góp phần gìn giữ đạo pháp, phát huy bản sắc văn hóa và đồng hành cùng đất nước trên con đường phát triển bền vững.

( Còn tiếp)

Thích Nữ Như Giác {ĐSHĐ-147}

1. Hạnh Hiếu: Ni giới Thủ Đô – Nhìn từ cận đại, truy cập ngày 7 tháng 8 năm 2025, từ: https://dacsanhoadam.vn/ni-gioi-thu-do-nhin-tu-can-dai/.
2. Thích Nhuận Pháp – Nguyễn Ngọc Quỳnh, “Vai trò của phụ nữ trong các sinh hoạt Phật giáo ở Việt Nam”, Nữ Phật tử với Phật giáo Việt Nam, Sđd… tr.1060.
3. Thích Nhuận Pháp – Nguyễn Ngọc Quỳnh, “Vai trò của phụ nữ trong các sinh hoạt Phật giáo ở Việt Nam”, Nữ Phật tử với Phật giáo Việt Nam, Sđd… tr.1060.
4. Thích Thanh Phương – Bùi Hữu Dược – Thích Minh Hải – Trần Ngọc Thoan: Bài 10: Sư cô Thích Đàm Hiền – bậc chân tu nguyện hóa thân thành chiến sĩ cứu nước, truy cập ngày 7 tháng 8 năm 2025, từ: https://congan.com.vn/vu-an/phong-su/bai-10-su-co-thich-dam-hien-bac-chan-tu-nguyen-hoa-than-thanh-chien-si-cuu-nuoc_178084.html.
5. Nguyễn Thị Như: Đóng góp của Phật giáo trong kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954), truy cập ngày 7 tháng 8 năm 2025, từ: http://nxbctqg.org.vn/dong-gop-cua-phat-giao-trong-khang-chien-chong-thuc-dan-phap-1945-1954-.html.
6. Ban TTTT GHPGVN tỉnh Hải Dương/Báo Giác Ngộ: Vị Ni trưởng 111 tuổi từng khoác chiến bào trực tiếp tham dự chiến trường Điện Biên Phủ, truy cập ngày 7 tháng 8 năm 2025, từ: https://giacngo.vn/vi-ni-truong-111-tuoi-tung-khoac-chien-bao-truc-tiep-tham-du-chien-truong-dien-bien-phu-post71418.html?gidzl=-E-kJjltF4pxzAzCtEquJFxreqx2kpGTjgFqIPEuDKtYyVHEnRqtGRMcyqQVxc8GklkZ5ZOIBQ8tsF4vIm.
7. Thích Nữ Diệu Bản, “Tiểu sử và cảm nhận về cuộc đời tu hành của Ni trưởng Thích Đàm Ánh tự Đức Huy (1926 – 2015)”, Nữ Phật tử với Phật giáo Việt Nam, NXB. Khoa học Xã hội Hà Nội, 2022, tr.708.
8. Thích Nữ Từ Thảo: Lược sử Ni giới và hành trạng chư Ni Phật giáo Việt Nam, Sđd… tr.476.
9. Thích Nữ Từ Thảo: Lược sử Ni giới và hành trạng chư Ni Phật giáo Việt Nam, Sđd… tr.481.
10. Thích Nữ Từ Thảo: Lược sử Ni giới và hành trạng chư Ni Phật giáo Việt Nam, Sđd… tr.496.
11. Thích Nữ Từ Thảo: Lược sử Ni giới và hành trạng chư Ni Phật giáo Việt Nam, Sđd… tr.497.
12. Thích Nữ Từ Thảo: Lược sử Ni giới và hành trạng chư Ni Phật giáo Việt Nam, Sđd… tr.516-517.
13. Hà Bắc: Ni trưởng Thích Đàm Hòa – gương sáng tốt đời, đẹp đạo, truy cập ngày 13 tháng 08 năm 2025, Hùng: https://baothanhhoa.vn/ni-truong-thich-dam-hoa-nbsp-guong-sang-tot-doi-dep-dao-249216.htm
14. Lý Thị Thảo, “Vai trò của Ni sư trong giữ gìn, phát huy giá trị văn hóa Phật giáo ở ngôi chùa làng Bắc bộ hiện nay”, Nữ Phật tử với Phật giáo Việt Nam, NXB. Khoa học Xã hội, Hà Nội 2022, tr.1179.
15. Quảng Nghiêm: Hải Dương: Nét đẹp Khóa tu mùa Hè 2023 tại chùa Khánh Linh huyện Tứ Kỳ, truy cập ngày 13 tháng 8 năm 2025, từ: https://phatsuonline.vn/hai-duong-net-dep-khoa-tu-mua-he-2023-tai-chua-khanh-linh-huyen-tu-ky.
16. Hay còn gọi là Hoa Linh cổ tự.
17. Thành Trung: Hải Phòng: Hơn 600 bạn trẻ tham dự khóa tu mùa hè “Bồ đề Tâm” lần thứ XX tại chùa Vẽ, truy cập ngày 13 tháng 8 năm 2025, từ: https://www.phatsuonline.vn/hai-phong-hon-600-ban-tre-tham-du-khoa-tu-mua-he-bo-de-tam-lan-thu-xx-tai-chua-ve-12.
18. Nguyễn Thị Tố Uyên, “Vai trò của chùa Diên Phúc đối với đời sống tinh thần của người dân Đông Anh hiện nay”, Nữ Phật tử với Phật giáo Việt Nam, NXB. Khoa học Xã hội Hà Nội, 2022, tr.989-990.
19. Trần Thị Hồng Yến, “Ni trưởng Thích Đàm Lan: Một số đóng góp cho Phật giáo và xã hội”, Tinh thần nhập thế của Nữ giới Phật giáo Việt Nam xưa và nay, NXB. Khoa học Xã hội Hà Nội, 2024, tr.234.
20. Thành Trung: Hải Phòng: Khai mạc khóa tu mùa hè “Tuổi Trẻ Với Đạo Phật” lần thứ IV tại chùa Ngọ Dương, truy cập ngày 13 tháng 8 năm 2025, từ: https://phatgiaohaiphong.com/hai-phong-khai-mac-khoa-tu-mua-he-tuoi-tre-voi-dao-phat-lan-thu-iv-tai-chua-ngo-duong/.
21. Thành Trung: Hải Phòng: Khai mạc khóa tu mùa hè “Tuổi Trẻ Với Đạo Phật” lần thứ IV tại chùa Ngọ Dương, truy cập ngày 13 tháng 8 năm 2025, từ: https://phatgiaohaiphong.com/hai-phong-khai-mac-khoa-tu-mua-he-tuoi-tre-voi-dao-phat-lan-thu-iv-tai-chua-ngo-duong/.
22. Thích Nữ Từ Thảo: Lược sử Ni giới và hành trạng chư Ni Phật giáo Việt Nam, Sđd… tr. 481.
23. Thích Nữ Từ Thảo: Lược sử Ni giới và hành trạng chư Ni Phật giáo Việt Nam, Sđd… tr. 481.
24. Thích Nữ Từ Thảo: Lược sử Ni giới và hành trạng chư Ni Phật giáo Việt Nam, Sđd… tr. 481.
25. Trần Thị Hồng Yến, “Ni trưởng Thích Đàm Lan: Một số đóng góp cho Phật giáo và xã hội”, Tinh thần nhập thế của Nữ giới Phật giáo Việt Nam xưa và nay, Sđd… tr.238.
26. Vĩnh Hà: Ni sư có tấm lòng nhân ái, truy cập ngày 13 tháng 8 năm 2025, từ: https://baophutho.vn/ni-su-co-tam-long-nhan-ai-181189.htm.
27. Lam Giang TH: Tuệ Tĩnh đường, chùa Phúc Long (huyện Thanh Trì, Hà Nội) chữa bệnh miễn phí cho người nghèo, truy cập ngày 13 tháng 8 năm 2025, từ: https://btgcp.gov.vn/doi-song-van-hoa-tin-nguong-ton-giao/tue-tinh-duong-chua-phuc-long-huyen-thanh-tri-ha-noi-chua-benh-mien-phi-cho-nguoi-ngheo-postX9ar0xwno1.htmL.
28. Thích Nữ Từ Thảo: Lược sử Ni giới và hành trạng chư Ni Phật giáo Việt Nam, Sđd… tr. 497.
29. Nguyễn Thị Tố Uyên, “Vai trò của chùa Diên Phúc đối với đời sống tinh thần của người dân Đông Anh hiện nay”, Nữ Phật tử với Phật giáo Việt Nam, NXB. Khoa học Xã hội Hà Nội, 2022, tr.989.
30. Vũng Đăng Minh – Vũ Ngọc Quỳnh, “Ni giới với việc tham gia cuộc vận động toàn dân đoàn kết xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh”, Tinh thần nhập thế của Nữ giới Phật giáo Việt Nam xưa và nay, NXB. Khoa học Xã hội Hà Nội, 2024, tr.327.
31. Vũng Đăng Minh – Vũ Ngọc Quỳnh, “Ni giới với việc tham gia cuộc vận động toàn dân đoàn kết xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh”, Sđd… tr.327.