Tưởng là Không
Tưởng, như đức Phật dạy: “Này các Tỳ-kheo! Phàm Tưởng gì thuộc quá khứ, vị lai hay hiện tại, nội hay ngoại, thô hay tế, liệt hay thắng, xa hay gần như vậy là tưởng uẩn”.
(Tương Ưng bộ, kinh III, phẩm Hoa, tr.254,
HT.Thích Minh Châu dịch).
Thế thì Tưởng (uẩn) là cái tri giác giúp ta nhận biết, qua kinh nghiệm, những hình ảnh đã qua, được ghi trong ký ức, hiện lên trong tâm của chúng ta, khi ta hồi tưởng đến (tưởng thuộc quá khứ). Hoặc phát họa qua óc tưởng tượng một công trình gì đó để đem ra thực hiện (tưởng thuộc hiện tại). Hay hình dung, mườn tượng đến những sự kiện, hình ảnh chưa xảy ra (tưởng thuộc tương lai). Tưởng bao gồm cả ba thời: quá khứ, hiện tại, vị lai và đóng góp tích cực cho sự phát triển của xã hội. Chẳng hạn kiến trúc sư, nhờ tưởng mà họ thiết kế những bản vẽ xây dựng các công trình nhà cửa, cao ốc.
Những nhà văn, chính tưởng đã giúp cho họ sáng tác những bộ truyện, những quyển tiểu thuyết vô cùng giá trị như Truyện Kiều của Nguyễn Du, các bộ kiếm hiệp bất hủ của Kim Dung, v.v… Qua óc tưởng tượng phong phú, ông Kim Dung đã sáng tác những tác phẩm kiếm hiệp vô cùng nổi tiếng, từ đó các nhà đạo diễn đã dàn dựng ra phim, thu hút vô số quần chúng Đông, Tây trên thế giới. Đáng ghi nhận nhất là tưởng đã góp phần không nhỏ cho sự tiến bộ vượt bực trong các lĩnh vực khoa học, đặc biệt là mạng lưới thông tin internet vào thập niên gần đây. Nhưng, bên cạnh những tích cực đó, tưởng cũng đã sản sanh rất nhiều tiêu cực, mà sự tác hại của nó đối với xã hội loài người đến mức phải báo động! Đồng thời, nó còn có thể làm cho nhiều gia đình ly tán, bất hòa nhau, làng xóm hiềm khích nhau, bạn bè nghi kỵ mích lòng nhau v.v…
Tưởng về quá khứ, hiện tại hay vị lai tất cả đều không phải hình thành một cách đơn thuần, độc lập, riêng rẽ. Nó phải do ta tác ý, suy nghĩ đến một cái gì đó, một vấn đề gì đó trong quá khứ hoặc hiện tại hoặc tương lai thì tưởng mới xuất hiện ra. Nên tưởng cũng từ nhân duyên sinh khởi, vốn như huyễn, không thật, vô thường. Do đó, gọi tưởng là Không. Cũng vậy, Bồ-tát Quán Tự Tại thông qua lăng kính Bát-nhã soi thấy tưởng là Không. Tánh không này là hiệu năng của trực giác, thành quả công phu tu tập đạt thật tướng Bát Nhã, là thứ trí tuệ vượt ngoài luận giải tri thức con người.
Ứng dụng tu tập
1. Đã biết tưởng là không, nhưng chẳng qua chỉ là cái biết thông qua tri thức. Do đó, chúng ta phải tu mới hết khổ, bằng cách ta luôn xoay lại nhìn mình để khi tưởng khởi lên trên mặt đất tâm, chúng ta điểm mặt “biết” nó là tưởng, là ảo tưởng, không thật, duyên hợp huyễn có. Nó hoàn toàn vô ngã tính nên gọi là Không. Nhấn mạnh tưởng là không, tức thì nó lặn mất. Nhưng chưa hết, tưởng khác sẽ nổi lên, ta cứ “biết” tưởng là không, kiên trì biết tưởng là không như thế, lâu ngày tưởng sẽ thưa dần rồi bặt dứt. Tâm bặt dứt tưởng bấy giờ là tâm thanh tịnh, tâm thanh tịnh đâu còn bóng dáng khổ đau?
2. Nếu không như thế ta cũng có thể quán tưởng là giả tạm, nhất thời, khởi lên rồi mất, hơi đâu chạy theo đuổi bóng, bắt hư không cho mệt? Tự nhủ như thế chúng ta cũng có thể dừng được tưởng. Tưởng dừng tức không còn tác nghiệp, tạo khổ.
3. Hoặc khi vừa biết tưởng xuất hiện, chúng ta ý thức ngay chơn tâm đang hiện hữu. Sống được với chơn tâm này, mọi tình thức phân biệt sẽ không còn đất (tâm) dung thân.
Hành là Không
Hành là mọi hoạt động ở nội tâm, tác động ra thân và miệng. Nói rõ hơn là những dòng suy tư, nghĩ ngợi về ba thời (quá khứ, hiện tại, vị lai) khởi lên trong tâm của ta. Dòng tâm thức ấy đặc biệt lưu chảy không dừng, nhưng không có niệm nào giống niệm nào khi nó liên tục đến rồi đi. Nó chẳng khác người bộ hành bước sau nối đuôi bước trước, cứ như thế trên suốt cuộc hành trình. Khi căn, trần tiếp nhau hành liền xuất hiện và khi hành xuất hiện thì phần lớn được thể hiện bằng lời nói, cử chỉ, việc làm; tác thành ba nghiệp thân, miệng, ý. Bởi thế, trong kinh Pháp Cú, Phật dạy:
“Ý dẫn đầu các pháp,
Ý làm chủ, tạo tác.
Nếu với ý ô nhiễm,
Nói lên hay hành động
Khổ não bước theo sau
Như xe, chân vật kéo”.
(Kinh Pháp Cú, phẩm Song yếu, tr.7,
HT.T.Minh Châu dịch)
Bài kệ này ý nói: tất cả mọi sự mọi vật trên thế gian đều do ý chủ động. Nếu ý con người xấu xa, độc ác (ô nhiễm) sẽ mang đến khổ đau cho chính họ, giống như chiếc xe luôn theo chân con vật kéo xe. Trở lại vấn đề căn trần duyên nhau thì hành liền xuất hiện, nên hành vốn thật là Không. Bồ-tát khi hành thâm Bát-nhã ba-la-mật-đa cũng soi thấy hành trong năm uẩn là Không, đó là Tự tánh không.
Ứng dụng tu tập
1. Muốn điều phục hành, ta chịu khó soi rọi cái “thấy” vào trong (thấy bằng tâm) để khi vọng niệm dấy khởi, ta nhìn thẳng mặt nó, xác định “mày là Không” thì nó tự diệt. Nhưng vọng này diệt, vọng khác tiếp tục dấy sinh, ta phải bền chí “biết” không như thế, chắc chắn sẽ không tác nghiệp tạo khổ nữa. Hay chúng ta cũng có thể biết nó là vọng, vì nó liên tục biến động, đổi dời. Ta phải biết kịp thời, đừng để nó dẫn đi cả khúc đường rồi mới biết. Cứ lặng lẽ biết vọng, theo dõi vọng, dù nó có hết lớp này, cuồn cuộn khởi lên lớp khác, cũng cứ kiên trì biết vọng, đừng can thiệp vào nó là đủ rồi! Chúng ta thường có cái bịnh dễ chán hoặc dễ đâm ra sợ hãi mỗi khi ngồi thiền thấy vọng tưởng ào ạt tuôn ra. Nhưng đừng sợ, đừng tranh đấu với nó, đừng kiếm cách xua đuổi, dập tắt nó, mà chỉ biết nó đang hiện hữu, thế thôi !
Biết vọng là giác rồi, vì chư Tổ dạy: “không sợ vọng tưởng mà chỉ sợ giác chậm”, nghĩa là vọng tưởng dù nhiều bao nhiêu cũng không sợ mà chỉ sợ giác chậm thôi. Giác chậm tức là biết vọng trễ, vì biết vọng trễ nên bị nó lôi vào đường nghiệp chướng, nếu biết kịp thời thì đâu đến nỗi như thế! Chạy theo vọng tưởng, chư Tổ gọi là “bối giác hiệp trần” có nghĩa là quay lưng với con đường tỉnh giác, chạy theo con đường mê lầm. Trái lại, biết vọng kịp thời, không bị vọng tưởng lôi cuốn tác nghiệp gọi là “bối trần hiệp giác” tức là từ bỏ nẻo mê, quay về đường giác. Cứ kiên trì dụng công như thế sẽ có ngày bặt vọng tưởng. Bấy giờ Bát-nhã hiện bày, chơn tâm tỏ sáng.
2. Nếu tu như thế không thích hợp chúng ta có thể dùng một trong vô số phương tiện khác như tụng kinh, trì chú, niệm Phât, tọa thiền, sống trong chánh niệm tỉnh giác… để an trụ cái tâm, quét sạch mọi tạp niệm. Tọa thiền thì có nhiều phương pháp, nên chọn phương pháp nào thích hợp để thực hành cho việc điều phục vọng tâm mang đến hiệu quả cao nhất. Còn sống trong tỉnh thức là có ý thức đối với những gì đang xảy ra ngay trong giây phút hiện tại này. Ví dụ: tập trung tâm ý vào hơi thở, thở ra biết mình đang thở ra, thở vô biết mình đang thở vô; hơi thở dài ngắn đều rõ biết. Khi đi, chân dở lên, biết chân phải của mình đang dở lên, chân đạp xuống, biết chân trái của mình đang đạp xuống v.v… Khi sân, biết tâm mình đang nổi sân, theo dõi cấp độ hiện hành của nó mà không tham gia hợp tác. Đây là cơ hội để ngọn lửa sân từ từ hạ xuống và tự dập tắt. Khi tham, biết tâm mình đang dấy khởi tham. Hãy giám sát mọi diễn biến của tham, đến một lúc nào đó nó tự biến mất. Sống có ý thức như thế thì mọi vọng niệm sẽ không có cơ hội hiện hành. Dứt nghiệp, hết khổ là do từ đó.
Hãy đọc đoạn kinh “có pháp môn nào” trong Tương ưng bộ, kinh IV của HT.T.Minh Châu dịch, chúng ta sẽ sáng tỏ vấn đề hơn:“Ở đây, này các Tỳ-kheo! Các Tỳ-kheo khi mắt thấy sắc hoặc nội tâm ta có tham, sân, si biết rõ nội tâm ta “có tham, sân, si” hoặc nội tâm không có tham, sân, si biết rõ nội tâm “không có tham, sân, si”. Này các Tỳ-kheo! Khi mắt thấy sắc hoặc nội tâm có tham, sân, si biết “có tham, sân, si”; nội tâm không có tham, sân, si biết “không có tham, sân, si”. Tai, mũi, lưỡi, thân, ý cũng như vậy”. (Phẩm Mới và Cũ, tr. 228).
Thức là Không
Thức là sự nhận biết phân biệt của sáu căn khi tiếp xúc với sáu trần. Sự nhận biết phân biệt của mắt khi nhìn hình sắc gọi là nhãn thức. Sự nhận biết phân biệt của tai khi nghe âm thanh gọi là nhĩ thức. Sự nhận biết phân biệt của mũi khi ngửi mùi gọi là tỷ thức. Sự nhận biết phân biệt của lưỡi khi nếm vị gọi là thiệt thức. Sự nhận biết phân biệt của thân khi xúc chạm gọi là thân thức. Sự nhận biết phân biệt của ý đối với pháp trần gọi là ý thức. Tất cả sáu sự “nhận biết phân biệt” ấy gọi là sáu thức. Do vậy, Thức cũng từ nhân duyên sinh khởi vốn giả tạm, nhứt thời nên gọi thức là Không, duyên khởi Tánh không.
Ứng dụng tu tập
Dù biết thức là không, nhưng chúng ta vẫn chưa hết khổ vì chưa thật sống được với trí Bát-nhã. Muốn huân tu thức, ta luôn nhớ rằng khi căn, trần tiếp nhau thì liền có ngay cái biết nhận thức phân biệt đẹp xấu, vui buồn, giàu nghèo, ngu trí v.v…. Cho nên, nếu ngay nơi tánh biết ấy mà an trú cái tâm, thì mọi tình thức phân biệt phía sau sẽ không phát triển và như thế mọi nỗi khổ niềm vui cũng không xuất hiện. Vì sao vậy? Vì tánh biết này nó chỉ là biết, không hề mang đến sự khổ, sự vui nào hết. Sở dĩ có khổ, có vui là do ta chạy theo tình thức.
Tánh giác biết đó luôn luôn hằng hữu và không bao giờ bị sanh diệt, đổi dời. Trái lại, tình thức phân biệt thì thường xuyên biến động, đổi thay theo trần cảnh. Đoạn kinh sau đây sẽ giúp chúng ta sáng hơn về Tánh (biết) thấy, nghe… đã đề cập trên đây:
“… Khi bấy giờ, đức Như Lai bảo ông La-hầu-la đánh một tiếng chuông, rồi hỏi ông A-nan rằng: Nay ông có nghe chăng?
Ông A-nan và đại chúng đều nói: Có nghe.
Chuông hết kêu, không tiếng, Phật lại hỏi rằng: Nay ông có nghe chăng?
Ông A-nan và đại chúng đều đáp: không nghe.
Khi đó, ông La-hầu-la lại đánh một tiếng, Phật lại hỏi rằng: Nay ông có nghe chăng?
Ông A-nan và đại chúng đều đáp: Có nghe.
Phật hỏi ông A-nan: Thế nào thì ông có nghe, còn thế nào thì ông không nghe?
Ông A-nan và đại chúng đều bạch Phật rằng: Tiếng chuông nếu đánh lên, thì chúng tôi được nghe; đánh lâu tiếng hết, tăm vang đều không còn, thì gọi là không nghe.
Như lai lại bảo ông La-hầu-la đánh chuông, rồi hỏi ông A-nan rằng: Theo ông, nay có tiếng chuông không?
Ông A-nan và đại chúng đều nói: Có tiếng.
Ít lâu tiếng dứt, Phật lại hỏi rằng: Theo ông, nay có tiếng không?
Ông A-nan và đại chúng đều đáp: Không tiếng.
Lát sau, ông La hầu La lại đánh chuông, Phật lại hỏi rằng: Theo ông nay có tiếng không?
Ông A-nan và đại chúng đều nói: Có tiếng.
Phật hỏi ông A-nan: Thế nào ông gọi là có tiếng, còn thế nào thì gọi là không tiếng?
Ông A-nan và đại chúng đều bạch Phật rằng: Tiếng chuông, nếu đánh lên, thì gọi là có tiếng, đánh lâu tiếng hết, tăm vang đều không còn, thì gọi là không tiếng.
Phật bảo ông A-nan và đại chúng rằng: Hôm nay các ông sao nói trái ngược, lộn xộn thế?
Đại chúng và ông A-nan đồng thời bạch Phật: Làm sao Phật bảo chúng tôi trái ngược, lộn xộn?
Phật dạy: Tôi hỏi ông về nghe, thì ông nói là nghe, tôi hỏi về tiếng, thì ông nói là tiếng, chỉ cái nghe và cái tiếng mà trả lời không nhất định như thế, sao lại không gọi là trái ngược, lộn xộn? A-nan, tiếng tiêu mất, không tăm vang thì ông gọi là không nghe; nếu thật không nghe, thì tánh nghe đã diệt rồi đồng như cây khô, khi tiếng chuông lại đánh lên, làm sao ông còn biết được? Biết có, biết không là tự cái tiếng hoặc có, hoặc không đâu phải tánh nghe kia vì đó mà có, mà không; nếu tánh nghe thật sự không, thì còn cái gì biết là không nữa?”.
(Kinh Thủ Lăng Nghiêm, tr. 437, cư sĩ Tâm Minh dịch)
Đại khái, Phật dạy Ngài A-nan và đại chúng phải nhận định rõ ràng giữa tánh nghe và tiếng chuông, cái nào còn, cái nào mất, cái nào giả, cái nào chân? Ngài A-nan và đại chúng cho tánh nghe khi có tiếng mới nghe, không tiếng không nghe. Phật bác bỏ lập luận này và nói: nếu không nghe thì tánh nghe diệt mất đâu còn nghe được tiếng chuông sau? Phật kết luận: tánh nghe luôn hằng hữu, chỉ có thanh trần là lúc có, lúc không (sinh diệt) thôi.
(Còn tiếp)
Thích Nữ Như Cương (ĐSHĐ- 010)
Thích Quảng Nhã diễn đọc
