Tìm về lịch sử chấn hưng Phật giáo Việt Nam vào thế kỷ XX, báo chí là một phương tiện quan trọng trong việc truyền bá giáo lý, phổ biến tinh thần chấn hưng và nâng cao trình độ Tăng Ni, Phật tử. Với sự ra đời của các cơ quan ngôn luận trực thuộc các Hội/Đoàn, nhiều trí thức Phật giáo đã sử dụng báo chí như một không gian hoằng pháp, giáo dục, trao đổi học thuật và sáng tác văn chương. Trong dòng chảy ấy, Ni trưởng (NT.) Hải Triều Âm (1920 – 2013) là một trường hợp tiêu biểu khi đồng thời hiện diện trong hoạt động báo chí và giáo hóa Gia đình Phật tử. Góc nhìn này không chỉ góp phần ghi nhận đóng góp của Ni trưởng trong 2 lĩnh vực mà còn hướng tới làm rõ khả năng vận dụng ngôn ngữ báo chí, văn chương và thơ ca của Ni trưởng trong việc chuyển tải giáo lý, hướng dẫn thanh thiếu niên Phật tử trong bối cảnh (chấn hưng Phật giáo) giữa thế kỷ XX.
Nhân duyên Ni trưởng Hải Triều Âm đến với báo chí và Gia đình Phật tử
Giữa thế kỷ XX, Phật giáo miền Bắc đứng trước khúc quanh lịch sử đầy thách thức: sự suy vi, đứt gãy của nếp sống thiền môn và sự xâm lấn của thực dân với nguy cơ nô dịch văn hóa. Trước thực trạng đạo Phật bị xem là tôn giáo của người già, nặng cúng bái, và nguy cơ mất thế hệ kế thừa, các lãnh đạo phong trào CHPG miền Bắc đã đặt ra những yêu cầu cấp bách đối với công cuộc giáo hóa Tăng Ni, Phật tử. Trong bối cảnh ấy, báo chí Phật giáo đã trở thành bàn đạp, không chỉ truyền bá, cập nhật tin tức mà còn tạo ra những ‘giảng đường mở’, dọn đường tư duy để tái định nghĩa đạo Phật theo ngôn ngữ của thời đại. Với phong trào báo chí miền Bắc đang đà nở rộ, tạp chí Bồ đề (1949 – 1954) – cơ quan ngôn luận của Hội Phật tử Việt Nam là một điển hình góp phần tái hiện rõ nhu cầu giáo dục Phật tử miền Bắc.
Chính thời điểm đặc biệt ấy, NT. Hải Triều Âm từ một Huynh trưởng của (Gia đình Phật tử) Hà Nội bước sang trang mới của đời sống xuất gia, đóng góp hết mình cho tạp chí Bồ đề và hướng dẫn các (GĐPT)1. Sự tham gia đồng thời của Ni trưởng vào hai lĩnh vực vốn là kết quả của nhiều nhân duyên:
Thứ nhất, Ni trưởng xuất thân từ gia đình trí thức Pháp – Việt, sớm tiếp cận hướng giáo dục khai phóng nên hội tụ đủ tố chất ưu tú về Tây học, Hán học, sử triết, kim cổ, văn hóa, lễ nghi. Đây là những chất liệu quý giúp Ni trưởng ứng phó sắc sảo trước nhu cầu giáo dục và báo chí PGVN thế kỷ XX.
Thứ hai, trong hành trình tìm học giáo lý với các bậc cao Tăng, Ni trưởng có duyên gặp cư sĩ Văn Quang Thùy (Sư cụ Tuệ Nhuận) – người từng giảng kinh Lăng Nghiêm, truyền trao kinh Bát Đại Nhân Giác, giúp Ni trưởng vững vàng giáo lý và bén duyên với nghiệp cầm bút. Dưới sự dìu dắt của Cụ, Ni trưởng đã trở thành cây bút nòng cốt của tạp chí Bồ đề từ năm 1950 – 1954, với bút hiệu Cát Tường Lan (dịch từ Eugé nie Catallan) và Sa di ni Hải Triều Âm.
Thứ ba, đối với công tác giáo dục, Ni trưởng vốn đã có kinh nghiệm giảng dạy từ lúc chưa xuất gia. Hơn thế, trước 1949, ‘chị Ni’ là một hình mẫu của giới Phật tử, dày dặn kinh nghiệm dấn thân giúp đỡ bệnh nhân, người yếu thế. Sức hút của người Huynh trưởng ấy không chỉ đến từ sắc vóc, tài năng mà từ cách biến lý thuyết thành hành động cụ thể. Những giá trị này giúp Ni trưởng trở thành hạt nhân quan trọng trong việc Phật hóa giới trẻ miền Bắc, đưa báo chí thành môi trường giáo dục chánh tín, nuôi dưỡng nhân cách, đạo đức thế hệ trẻ.
Thứ tư, dựa trên những lợi thế vốn có, Ni trưởng đặt mình vào vai trò, trách nhiệm của một tu sĩ trước công cuộc CHPG đang phát triển mạnh mẽ khắp cả nước. Từ báo chí và giáo hóa Phật tử, bước đi của Ni trưởng không chỉ dành sự quan tâm đến tiền đồ Phật giáo mà còn là sự hòa mình, tiếp bước ngọn đuốc chấn hưng của Thầy Tổ và các đồng đạo. Sự dấn thân ấy xứng đáng được lưu dấu vào trang sử CHPG, khi Ni trưởng được xem là một trong những cây thạch trụ đầu tiên cho phong trào giáo dục thanh thiếu niên Phật tử ở miền Bắc2 .
Dấu ấn của Ni trưởng Hải Triều Âm trong Tạp chí Bồ đề
Nhìn về phong trào CHPG, báo chí đã mở đường cho sứ mạng hoằng pháp, giáo dục, văn chương của chư Ni theo một cách thức tiếp cận mới mẻ và phong phú. Với sự có mặt của hơn 10 tờ báo lớn, nhỏ tại miền Bắc, chư Ni tham gia cộng tác cho hai tờ báo lớn nhất là Đuốc Tuệ và Bồ đề Tân Thanh. Trong đánh giá chung, những cây bút hiện diện của chư Ni trong báo chí miền Bắc rất khiêm tốn. Dầu vậy, NT. Hải Triều Âm là một đại diện tiêu biểu, vực lên tinh thần báo chí đầy nổi bật không chỉ tại miền Bắc mà còn ưu tú trong lịch sử báo chí của Ni giới cả nước giai đoạn 1933 – 1954, trở thành người dẫn đầu chư Ni với 48 bài viết, thuộc 51 số3. Nhờ đó, tạp chí bồ đề trở thành cơ quan ngôn luận được chư Ni tham gia với số lượng bài viết nhiều nhất: 56 bài4 /110 bài (chư Ni cả nước viết cho Từ Bi Âm, Viên Âm, Đuốc Tuệ, Duy Tâm Phật học, Tam bảo tạp chí, phụ trương Phật học của Lục Tỉnh Tân Văn và Bồ đề). Dù mật độ đóng góp bài viết của Ni giới cả nước giai đoạn này chưa có tính liên tục nhưng với sự đóng góp của Ni trưởng, mật độ đăng tải dày hơn trước rất nhiều. Trước thực tế số lượng bài viết thưa thớt và nhân lực Ni giới trước 1954 khá khiêm tốn, sự đóng góp của Ni trưởng đã lật ngược ván cờ báo chí của Ni giới miền Bắc, trở thành cây bút trẻ tuổi đạo nhất, có lượng bài nhiều nhất trong giai đoạn 1933 – 1954.
Dù tham gia muộn hơn so với nhiều cây bút khác nhưng Cát Tường Lan là một nhân tố đặc biệt, góp phần nhân rộng tiếng nói chư Ni trên báo chí Phật giáo. Nếu NT. Diệu Tịnh được xếp vào vị trí tiên phong báo chí Ni giới, NT. Diệu Không – người có tiếng vang trong báo chí Ni giới miền Trung và Ni cô Huệ Tâm – một ‘hiện tượng’ được báo chí săn đón lúc bấy giờ, thì NT. Hải Triều Âm là một đại điện đắc lực cho tinh thần báo chí của Ni giới tại miền Bắc.
Nhìn về quá trình tiếp cận và đối tượng quan tâm của chư Ni trên báo chí trước 1954, NT. Hải Triều Âm đã âm thầm đặt ra một hướng đi mới mẻ, không trùng lắp, không đồng điệu với tinh thần báo chí của Ni giới lúc bấy giờ. Nếu NT. Diệu Tịnh, NT. Diệu Không dành mọi tâm huyết cho Ni lưu thì NT. Hải Triều Âm lại thể hiện sự quan tâm nhiều hơn đến tín đồ cư sĩ, nhất là tầng lớp thanh thiếu niên, Gia đình Phật tử. Dù muộn so với Tăng giới cũng như thực tế hướng dẫn đồ chúng của Ni giới hiện thời; nhưng hướng đi này đã định hình một nhân cách rất đa năng, rất sư phạm của NT. Hải Triều Âm trong những năm đầu tập sự. Sự thay đổi đối tượng giáo hóa không chỉ đánh dấu tầm nhìn của Ni giới tại mỗi thời điểm, mỗi vùng miền mà còn làm phong phú thêm diện mạo tư tưởng và đối tượng độc giả của tờ báo. Nói khác, giữa một diễn đàn học thuật quy tụ nhiều bậc cao Tăng, cư sĩ và trí thức Phật giáo đương thời, sự xuất hiện của Ni trưởng đã góp phần khẳng định vai trò đa dạng của Ni giới trong hoạt động báo chí và giáo dục.
Với nội dung hướng đến độc giả trẻ, phần lớn số báo của Ni trưởng được trình bày trong trang Thanh niên học Phật, số ít nằm trong Tông giáo chính giải và Phật học thời đàm. Hệ thống bài viết của Ni trưởng không giới hạn trong các chuyên đề Phật học mà còn trải rộng trên nhiều thể loại như tùy bút, truyện ngắn, thơ ca, thư trao đổi,… Ngoài sự đa dạng này, điểm làm nên dấu ấn riêng của Ni trưởng là khả năng dung hòa giữa Phật học với khoa học, biến mọi lý thuyết thành giá trị thực tiễn. Nhờ đó, Ni trưởng chinh phục được sự mến chuộng giới độc giả trẻ tân học5; đưa báo chí Phật giáo vượt khỏi chức năng ngôn luận thành phương tiện giáo dục, nuôi dưỡng thế hệ Phật tử trẻ có đủ chánh tín, tri thức, lý tưởng phụng sự và đủ bản lĩnh giữ gìn văn hóa dân tộc. Đây cũng là cách Ni trưởng mở ra khía cạnh giáo dục mới cho Ni giới trên báo chí.
Đặt mình trong ngưỡng cửa CHPG, Ni trưởng đã chứng minh cho sự vươn lên của Ni giới, đồng thời thể hiện tốt vai trò, bổn phận của cá nhân đối với thời cuộc, với tiền đồ đạo pháp. Tất cả những yếu tố này không chỉ khẳng định vai trò, đóng góp của Ni trưởng dành cho tạp chí Bồ đề, cho Ni giới và báo chí Phật giáo miền Bắc mà còn dành cho hoạt động chấn hưng của Ni giới và báo chí Phật giáo khắp cả nước. Đó cũng là lý do Ni trưởng được xếp vào một trong những cây bút ưu tú với hướng đi rất riêng trong Ni giới hiện thời.
Trong số 20 tờ báo được chư Ni tham gia (kể cả 6 tờ báo do chư Ni sáng lập) thì rất ít người viết nhiều như NT. Hải Triều Âm. Nếu NT. Như Thanh đại diện cho miền Nam, NT. Diệu Không miền Trung thì NT. Hải Triều Âm đại điện cho những cây bút tài năng, xuất chúng của Ni giới miền Bắc trước 1975.
Ngang qua những đóng góp cho báo chí và Gia đình Phật tử, có thể nói Ni trưởng xứng đáng là một trong những nhà giáo dục Phật giáo tiêu biểu, là biểu tượng trí thức của Ni giới Việt Nam. Với sự nhiệt huyết của một hành giả trẻ, báo chí và GĐPT là hai điểm tựa đầu tiên để Ni trưởng góp mặt trong phong trào CHPG miền Bắc. Giá trị lớn nhất Ni trưởng để lại không chỉ được đo bằng số lượng bài viết, hay những thế hệ đoàn sinh trưởng thành, mà là việc kiến tạo một mô hình giáo dục có thứ lớp. Ở đó, Ni trưởng lấy Chánh pháp làm nền tảng, lấy báo chí làm giảng đường, lấy đoàn sinh làm trung tâm và lấy sự chuyển hóa tâm thức làm đích đến. Chính tầm nhìn ấy đã đưa sự nghiệp giáo hóa của Ni trưởng vượt khỏi giới hạn cá nhân thành một giá trị có ý nghĩa lâu dài đối với lịch sử báo chí Phật giáo, lịch sử giáo dục GĐPT Việt Nam. Bằng ngòi bút của mình, Ni trưởng đã đưa Phật pháp từ trang kinh vào đời sống, chuyển việc học đạo thành quá trình giáo hóa con người. Hơn bảy thập niên trôi qua, nhiều phương thức tổ chức của GĐPT đã thay đổi, nhưng sức ảnh hưởng và tư tưởng giáo dục của Ni trưởng vẫn giữ nguyên giá trị định hướng cho các thế hệ Phật tử chánh tín đương đại.
Sau những thành tựu nhất định được ghi nhận trên hai lĩnh vực, cánh cửa báo chí của Ni trưởng đã khép lại năm 1954, riêng sứ mạng đào tạo đoàn sinh GĐPT vẫn được nối tiếp khi Ni trưởng trở vào tu học tại miền Nam. Dù thời gian phụng sự của Ni trưởng trên báo chí chưa quá dài nhưng những bài học, kinh nghiệm để lại là những tài sản vô giá cho Ni giới và Phật tử Việt Nam đương đại. Nơi đó vẫn luôn hiện lên một bậc Tôn Ni uy đức, mẫn tiệp nhưng vẫn hết sức nhún nhường, khiêm tốn, tự nhận bài viết kém rõ ràng khiến độc giả hiểu nhầm, lệch ý. Bài học về nhẫn nại, chân thành như rút tâm can khuyên Đoàn sinh niệm Phật để tưởng nhớ Tứ ân, cứu người tà kiến. Cái tôi cá nhân được gạt xuống để đồng hành, nâng đỡ cho hàng hàng, lớp lớp măng non Phật giáo được biết đến giá trị cao quý của đạo Phật. Những chất liệu ấy không chỉ chống lại sự băng hoại đạo đức trước một thời đại đầy suy vi của Phật giáo thế kỷ XX mà còn là bài học soi chiếu sâu sắc cho việc giáo hóa GĐPT Việt Nam ngày nay trước tác động mạnh mẽ của công nghệ, vật chất.
TN. Như Hạnh {ĐSHĐ-155}
- Phật tử Việt Nam, “Về Lịch sử hình thành và hoạt động của gia đình Phật tử trong PGVN”, nguồn: https://www.phattuvietnam.net/ve-lich-su-hinh-thanh-va-hoat-dong-cua-gia-dinh-phat-tu-trong-phat-giao-viet-nam/, truy cập ngày 10/7/2027.
- Nguyễn Lang, “Việt Nam Phật Giáo Sử Luận, Tập 3”, NXB. Văn Học – Hà Nội, 2009, tr. 742.
- Bắt đầu từ “Câu chuyện đi chùa – phát tâm Bồ đề”, Tạp chí Bồ đề, số 32 / 1950, tr. 11 – 20 đến “Phép học của 72 vị Bồ tát” trong Bồ đề Tân Thanh, số 120 / 1954, tr. 14 – 17.
- Với tổng số lượng bài viết của chư Ni tham gia trên tạp chí này có 56 bài, thuộc 59 số, đăng từ số 24/1950 đến số 120/1954.
- Cư sĩ Tuệ Nhuận – Văn Quang Thuỳ (1887 – 1967), nguồn: https://chuaxaloi.vn/thong-tin/cu-si-tue-nhuan-van-quang-thuy-1887-1967/2441.html, truy cập ngày 6/7/2026.
