Trong dòng chảy của Ni giới Việt Nam, có những bậc Thầy không để lại dấu ấn bằng những lời tuyên xưng lớn lao, mà bằng một con đường lặng lẽ mở ra cho người sau. Con đường ấy khởi đầu từ giới luật, được soi sáng bằng trí tuệ, nuôi dưỡng bởi lòng từ bi và tiếp nối qua nhiều thế hệ đệ tử. Ni trưởng Hải Triều Âm là một bậc Thầy như thế.
Cuộc đời Người trải qua gần trọn một thế kỷ nhiều biến động. Giữa những đổi thay của đất nước và Phật giáo Việt Nam, Người vẫn giữ vững nếp sống phạm hạnh, chuyên tâm tu học và giáo dưỡng Ni chúng. Trên nền tảng truyền thống thiền môn, Ni trưởng luôn tìm cách đưa giáo pháp đến gần con người trong từng hoàn cảnh.
Giữ gốc từ giới hạnh và đời sống tu hành
Trước khi bước vào cửa đạo, Ni trưởng từng làm nghề dạy học và tham gia nhiều công việc thiện nguyện. Những lần tiếp xúc với người bệnh, người già, trẻ nhỏ và các hoàn cảnh thiếu thốn đã gieo vào lòng Người sự trăn trở trước nỗi khổ của kiếp người.
Sự trợ giúp vật chất có thể làm vơi đi khó khăn trước mắt, nhưng chưa thể chạm đến căn nguyên của khổ đau. Từ nhận thức ấy, con đường tìm về Phật pháp dần mở ra. Lời kinh giúp Người thấy rõ hơn tính vô thường của đời sống và hướng quay về soi sáng tự tâm.
Khi quyết định xuất gia, Người rời bỏ một đời sống ổn định để bước vào con đường nghiêm trì giới luật, phụng sự Chánh pháp. Đó không phải là lựa chọn nhất thời, mà là kết quả của những năm tháng chiêm nghiệm và trực tiếp đối diện với khổ đau của con người.
Có một hình ảnh khiến người hậu học không khỏi xúc động: trên hành trình vào miền Nam tòng chúng, Người đưa theo người mẹ đã bị liệt nửa thân. Giữa hoàn cảnh thiếu thốn, Người vẫn chu toàn việc tu học trong đại chúng và chăm sóc mẹ già.
Ni trưởng lấy Pháp môn Tịnh Độ làm nơi quy hướng suốt đời, nhưng không vì thế, mà khép kín trước những phương pháp tu học khác. Người nghiên cứu kinh Lăng Nghiêm, thực hành Tứ niệm xứ, học Thiền và vận dụng việc nhận diện vọng tưởng để hỗ trợ công phu niệm Phật.
Mỗi Pháp môn, trong cách nhìn của Người, đều có thể trở thành một cánh cửa giúp hành giả quay về điều phục thân tâm. Sự chuyên nhất vì vậy không đồng nghĩa với cố chấp, mà là vững vàng nơi đường hướng chính trong khi vẫn biết tiếp nhận những phương tiện phù hợp.
Từ sự thâm nhập ấy, Ni trưởng xây dựng đường hướng tu học “Bốn mùa hoa giác”: mùa xuân học kinh Lăng Nghiêm, mùa hạ học Luật, mùa thu học Tứ niệm xứ, mùa đông học kinh A Di Đà.
Tên gọi nhẹ nhàng như một vườn hoa, nhưng phía sau là một lộ trình có thứ lớp. Người học được hướng dẫn nhận diện vọng tâm, vun bồi giới hạnh, quan sát thân tâm và nuôi dưỡng tín – hạnh – nguyện.
Trước biển Phật pháp mênh mông, Ni trưởng trao cho hàng hậu học một tấm bản đồ để không phải bơ vơ. Người chỉ ra phương hướng nhưng không áp đặt, để mỗi người tùy căn cơ và nhân duyên mà tìm thấy con đường thích hợp.
Dù phương tiện tu tập có thể linh hoạt, giới luật vẫn là nền móng không thể lay chuyển. Đối với Người, giới không chỉ nằm trong những điều khoản được học thuộc, mà hiện diện trong từng cách đi, đứng, nói năng, làm việc và chung sống với đại chúng.
Một người có thể tụng nhiều thời kinh, ngồi thiền nhiều giờ, nhưng nếu vẫn làm tổn thương người khác, đặt cái tôi lên trên tập thể hoặc gây nên bất hòa thì công phu ấy chưa thật sự đi vào đời sống. Bởi vậy, Ni trưởng không đánh giá sự tinh tấn chỉ bằng số lượng thời khóa. Người chú trọng khả năng “tòng chúng bình an trong tất cả mọi thời khóa”. Một lời dạy ngắn nhưng hàm chứa cả một phương pháp tu.
Mở đường bằng trí tuệ và lòng từ bi
Ni trưởng giữ nếp thiền môn rất nghiêm, nhưng lời dạy của Người lại giản dị và dễ nhớ. Những điều sâu xa của giáo pháp thường được chuyển thành lời nhắc gần gũi “Sân giận là thuốc độc, từ bi là thuốc bổ”.
Hay: Mỗi ngày đến là một trang giấy trắng của đời mình. Hãy viết lên đó những dòng chữ đẹp.
Không nhiều thuật ngữ, không cần lý luận dài dòng, nhưng mỗi câu đều khiến người nghe có thể tự soi lại mình. Sự tu tập từ đó trở thành cách gìn giữ một ý nghĩ, một lời nói và một hành động trong đời sống hàng ngày.
Ni trưởng không làm cho Chánh pháp trở nên dễ dãi. Người chỉ mở một cánh cửa gần gũi hơn để người học có thể bước vào. Giáo pháp vẫn giữ nguyên chiều sâu, nhưng cách truyền đạt luôn phù hợp với hoàn cảnh và khả năng tiếp nhận của người nghe.
Đó là trí tuệ của một người làm giáo dục: không chỉ biết điều mình muốn trao truyền, mà còn hiểu người đối diện đang đứng ở đâu và cần được nâng đỡ như thế nào.
Lòng từ bi của Người cũng không dừng lại trong lời giảng. Từ khi còn sống giữa đời thường cho đến những năm tháng trong thiền môn, Ni trưởng luôn hướng tâm đến người bệnh, người già, trẻ nhỏ và những hoàn cảnh khó khăn. Người dạy đệ tử thực hành bố thí, phóng sinh và chăm sóc muôn loài bằng những việc làm cụ thể.
Từ bi ở Người không phải là sự mềm yếu hay chiều theo mọi mong muốn. Thương một người còn là giúp người ấy nhận ra lỗi lầm, vượt qua thói quen chưa tốt và trưởng thành trong đời sống tu hành.
Vì vậy, nghiêm khắc và từ bi không đối lập. Sự nghiêm khắc, khi bắt nguồn từ tâm thương chân thành, trở thành sức nâng đỡ; lòng từ, khi được soi sáng bởi trí tuệ, sẽ không rơi vào nuông chiều hay cảm tính.
Chính sự hòa quyện ấy đã làm nên đạo phong đặc biệt của Ni trưởng Hải Triều Âm.
Từ những ngày đầu giáo dưỡng Ni chúng, Người âm thầm vun bồi nhiều thế hệ đệ tử. Những người được trưởng dưỡng trong nếp tu ấy về sau trở thành Trụ trì, giáo thọ, đảm nhận Phật sự và tiếp tục mang tinh thần của Người đến nhiều vùng miền.
Di sản của Ni trưởng vì thế, không chỉ nằm trong chùa viện hay kinh sách. Di sản lớn nhất nằm trong con người. Mỗi người đệ tử tiếp nhận một phần đạo phong, đem gieo xuống một vùng đất khác rồi tiếp tục truyền trao cho thế hệ sau. Qua từng nếp sống, thời khóa và cách ứng xử trong đại chúng, hình bóng của Người vẫn được tiếp nối một cách lặng lẽ.
Hàng hậu học hôm nay, dù không có duyên trực tiếp sống bên Ni trưởng, vẫn có thể cảm nhận âm hưởng của một dòng truyền thừa bền bỉ: lấy giới luật làm nền, lấy chánh niệm làm ánh sáng, lấy câu niệm Phật làm nơi nương tựa và lấy sự hòa hợp làm thước đo cho công phu tu tập.
Một bậc Thầy chân chính không chỉ hiện diện trong những năm tháng mình còn tại thế. Vị ấy tiếp tục hiện diện trong phẩm hạnh của học trò, trong con đường người sau đang đi và trong những điều tốt đẹp được âm thầm trao truyền.
Ngày nay, những lời dạy của Ni trưởng vẫn được lưu giữ và phổ biến bằng nhiều phương tiện. Người chưa từng gặp Ni trưởng vẫn có thể tìm thấy một hướng tu học từ di sản Người để lại. Tuy nhiên, dù hình thức truyền trao có thay đổi, sự chuyển hóa vẫn phải diễn ra trong chính đời sống của mỗi người.
Giữa một thời đại nhiều thông tin nhưng cũng dễ phân tán, con đường Ni trưởng để lại càng cho thấy giá trị của sự trở về: Trở về với giới luật để biết điều cần gìn giữ, trở về với chánh niệm để nhận diện thân tâm, trở về với lòng từ để sự tu học không chỉ dành cho riêng mình.
Nhìn lại cuộc đời Ni trưởng Hải Triều Âm, hàng hậu học nhận ra một sự kết hợp hài hòa: nghiêm trì giới luật nhưng không bảo thủ; chuyên nhất với Pháp môn Tịnh Độ nhưng không khép kín; sống thanh tịnh trong thiền môn nhưng không quay lưng trước nỗi khổ cuộc đời; tôn trọng truyền thống nhưng luôn biết dùng ngôn ngữ giản dị để đưa giáo pháp vào lòng người.
Một đời giữ gốc rất sâu, nên Người có thể mở đường rất rộng. Con đường ấy không ồn ào, nhưng đủ vững để nhiều thế hệ bước theo. Bóng dáng Người không chỉ còn lại trong những lời dạy được ghi chép, mà hiện diện trong từng người biết giữ giới, sống hòa hợp, quay về soi lại chính mình và đem sự tu học phụng sự cuộc đời.
Đó chính là bóng mát bền lâu mà một bậc Trưởng lão Ni đã để lại cho những thế hệ sau.
TKN. Khiêm Tốn
Thạc sĩ, chùa Linh Sơn, xã Vĩnh Thành, tỉnh Phú Thọ {ĐSHĐ-155}
