Có những lời dạy của Đức Phật chỉ gồm vài câu nhưng càng suy ngẫm càng thấy sâu. Kinh Bộc Lưu (Oghataraṇa Sutta, SN 1.1) là một bài kinh như vậy.
Đây là bài kinh mở đầu Saṃyutta Nikāya – Tương Ưng Bộ. Nội dung chỉ là một cuộc đối thoại rất ngắn giữa Đức Phật và một vị thiên.
Vị thiên hỏi: “Kathaṃ nu tvaṃ, mārisa, ogham atarī?”
“Thưa Ngài, Ngài đã vượt qua bộc lưu như thế nào?”
Đức Phật trả lời: “Appatiṭṭhaṃ khvāhaṃ, āvuso, anāyūhaṃ ogham atariṃ.”
“Này Hiền giả, không đứng lại, không bước tới, Ta đã vượt qua bộc lưu.”
Vị thiên ngạc nhiên: “Nhưng làm thế nào, thưa Ngài, không dừng lại, không bước tới mà Ngài lại vượt qua được bộc lưu?”
Đức Phật giải thích:
“Yadāsvāhaṃ, āvuso, santiṭṭhāmi tadāssu saṃsīdāmi; yadāsvāhaṃ, āvuso, āyūhāmi tadāssu nibbuyhāmi. Evaṃ khvāhaṃ, āvuso, appatiṭṭhaṃ anāyūhaṃ ogham atariṃ.”
“Này hiền giả, khi ta đứng lại, ta chìm xuống; khi ta bước tới, ta bị cuốn trôi. Chính như vậy, không dừng lại, không bước tới, ta đã vượt qua bộc lưu.”
Một câu trả lời thật lạ. Đang ở giữa một dòng nước lớn, nếu không đứng lại mà cũng không tiến tới thì làm sao sang được bờ bên kia?
Chính nghịch lý ấy mở ra một trong những hình ảnh rất đẹp về con đường giải thoát.
Bộc lưu nào đang cuốn chúng ta?
“Bộc lưu” dịch từ chữ Pāli ogha, nghĩa đen là dòng nước lớn, dòng lũ có sức cuốn mạnh.
Trong giáo pháp của Đức Phật, đó là hình ảnh chỉ những sức mạnh đang cuốn chúng sinh trong dòng sinh tử.
Kinh điển nói đến bốn bộc lưu: dục, hữu, kiến và vô minh.
Dục khiến ta chạy theo những gì đem lại khoái cảm.
Hữu là khát vọng muốn tồn tại, muốn trở thành một cái gì đó.
Kiến là những quan điểm mà ta bám chặt và đồng hóa thành “quan điểm của tôi”.
Vô minh là không thấy sự vật đúng như chúng đang là.
Như vậy, câu hỏi của vị thiên thực ra rất lớn:
Làm thế nào một người có thể thoát khỏi dòng chảy đang cuốn tất cả chúng sinh trong luân hồi?
Câu trả lời của Đức Phật chỉ có hai vế: Không đứng lại. Không bước tới.
“Đứng lại” không chỉ là đứng yên
Các bản Chú giải cổ của Saṃyutta Nikāya đã dành khá nhiều sự chú ý cho câu kinh này.
Chữ được dịch là “đứng lại” còn có nghĩa là được thiết lập, có một chỗ đứng, bám trụ vào một nơi nào đó.
Như vậy, “đứng lại” không nhất thiết có nghĩa là ngừng cố gắng. Nó còn là một chuyển động rất quen thuộc của tâm: tìm một cái gì đó để bám vào.
Chúng ta bám vào tài sản. Bám vào một mối quan hệ. Bám vào địa vị. Bám vào thân thể.bBám vào một quan điểm. Bám vào hình ảnh mà mình đã xây dựng về chính mình.
Ngay cả trong đời sống tu tập, ta vẫn có thể bám vào một trạng thái an lạc, một kinh nghiệm thiền, một sự hiểu biết, hay một ý niệm rằng “tôi đã tiến bộ”. Ta luôn tìm một nơi để đứng.
Nhưng Đức Phật nói: “Khi Ta đứng lại, Ta chìm xuống.” Tại sao?
Bởi trong dòng vô thường, không có gì có thể trở thành một chỗ đứng vĩnh viễn.
Ta đứng trên tuổi trẻ – tuổi trẻ qua đi.
Ta đứng trên sức khỏe – sức khỏe thay đổi.
Ta đứng trên tình cảm của một người – lòng người cũng đổi thay.
Ta đứng trên danh tiếng – danh tiếng có thể mất.
Ta đứng trên một trạng thái thiền – trạng thái ấy cũng sinh rồi diệt.
Không phải chúng ta chỉ đơn giản chọn nhầm chỗ đứng.
Vấn đề sâu hơn là: trong dòng hữu vi, không có chỗ nào có thể trở thành nơi đứng mãi mãi.
Nhưng tại sao “bước tới” cũng bị cuốn trôi?
Khi nhận ra nơi mình đang đứng không bền vững, phản ứng tự nhiên của chúng ta là đi tìm một nơi khác.
Không hạnh phúc với cái này, ta tìm cái kia.
Không hài lòng với con người hiện tại, ta muốn trở thành một con người khác.
Không thỏa mãn với trạng thái đang có, ta mong đạt một trạng thái tốt hơn.
Đời sống của chúng ta vì vậy thường chuyển động giữa hai hướng: giữ lấy cái đang có và chạy theo cái chưa có.
Một bên là bám giữ. Một bên là trở thành.
Các bản giải thích về sau của truyền thống Theravāda nhìn thấy trong chữ “bước tới” một ý nghĩa rất sâu: đó không chỉ là tiến về phía trước, mà còn là tạo tác, xây dựng, kiến tạo một trạng thái hiện hữu mới.
Đây chính là điều chúng ta vẫn làm:
Tôi muốn trở thành người thành công hơn.
Tôi muốn trở thành người được yêu thương hơn.
Tôi muốn trở thành người có giá trị hơn.
Và tinh tế hơn:
Tôi muốn trở thành một người tu tốt.
Tôi muốn trở thành một thiền sinh giỏi.
Tôi muốn trở thành một người thanh tịnh.
Tôi muốn trở thành một người chứng đắc.
Đối tượng đã thay đổi.
Nhưng cấu trúc “tôi muốn trở thành…” có thể vẫn còn nguyên.
Vì vậy Đức Phật nói:
“Khi Ta bước tới, Ta bị cuốn trôi.”
Bảy cách hiểu về cùng một câu kinh
Chú giải Saṃyutta Nikāya đặc biệt thú vị ở chỗ không giải thích “đứng lại – bước tới” theo một nghĩa duy nhất.
Chú giải đưa ra bảy cặp để soi sáng câu nói ấy.
Có khi: đứng lại là trì trệ, bước tới là dao động, căng thẳng.
Có khi: đứng lại là hưởng thụ dục lạc, bước tới là hành xác, ép mình chịu khổ.
Có khi: đứng lại là thường kiến – muốn có một cái gì tồn tại mãi mãi, bước tới là đoạn kiến – muốn cái ấy hoàn toàn bị tiêu diệt.
Sâu hơn nữa: đứng lại được liên hệ với phiền não và sự bám giữ, còn bước tới được liên hệ với những tạo tác tiếp tục làm phát sinh đời sống.
Điều đó cho thấy câu kinh không chỉ dạy: “Đừng quá lười, cũng đừng quá cố gắng.”
Ý nghĩa của nó rộng hơn rất nhiều. Đức Phật đang chỉ ra một nguyên lý của Trung đạo.
Trung đạo không phải lúc nào cũng là đứng ở giữa
Chúng ta thường hiểu Trung đạo là: không quá bên này, không quá bên kia, hãy đứng ở giữa.
Cách hiểu ấy đúng trong nhiều trường hợp, nhưng chưa đủ.
Có những lúc Trung đạo không phải là tìm một điểm nằm giữa hai cực, mà là nhìn ra điều gì đã tạo nên cả hai cực ấy. Hãy lấy một ví dụ quen thuộc trong giáo pháp: thường kiến và đoạn kiến.
Một người nói: “Có một linh hồn hay một cái tôi tồn tại mãi mãi.”
Người kia nói: “Không. Sau khi chết cái tôi ấy hoàn toàn bị tiêu diệt.”
Hai người tưởng như đứng ở hai đầu đối nghịch. Nhưng Đức Phật nhìn sâu hơn. Cả hai đều bắt đầu từ một giả định: có một “cái tôi” thật sự để hoặc tồn tại mãi mãi, hoặc bị tiêu diệt.
(còn tiếp)
TKN. Liễu Pháp {ĐSHĐ-156}
