Tứ Trọng Ân trong Phật giáo:
1. Ân Phụ Mẫu (父母恩)
2. Ân Chúng sinh (众生恩)
3. Ân Quốc Thổ (国土恩)
4. Ân Tam bảo (三宝恩)
Đức Phật đã khai thị về “Thượng Báo Tứ Trọng Ân” (上报四重恩) trong rất nhiều kinh điển. Hôm nay, chúng ta sẽ lấy “Kinh Đại thừa Bổn Sanh Tâm Địa Quán (Phẩm Báo Ân) 大乘本生心地观经 (报恩品)” làm kim chỉ nam, thông qua lời giải thích chi tiết trong kinh, nói rõ là muốn làm lợi ích cho chúng sinh cần phải biết Tri ân và Báo ân, cũng nói rõ Tứ Trọng Ân là gì và đạo lý duyên khởi của nó.
Tất cả chúng sinh đều có nhân duyên với nhau, cho nên ân ân oán oán cũng luôn song hành với nhau. Khi Đức Phật dạy Thượng Báo Tứ Trọng Ân, Ngài đã giải thích rõ ràng và xác định thế nào là bốn ơn nặng, và ý nghĩa của Tri ân Báo ân là gì, cũng như lỗi lầm sai sót không báo ân, cho đến quả báo đáng sợ của việc lấy oán trả ân.
Phật giáo chúng ta tu tập Ba-la-mật mà tâm vô sở đắc1, đó là tu Ba-la-mật chân chính, đó gọi là báo ân chân chính, tu như thế, mới mang lại cho tất cả chúng sinh sự an lạc chân chính. Nếu chỉ có thể mang lại hạnh phúc cho cha mẹ mình, thì không thể mang lại lợi ích cho tất cả chúng sinh. Cho nên thực hành Ba-la-mật chân chính, mới là cách báo ân chân chính. Có thể áp dụng pháp thí chân chính cho tất cả chúng sinh, khiến họ phát tâm vô thượng mà đạt được Phật quả. Như thế, lần lượt độ chúng sinh không cùng tận, kế thừa và phát dương ngôi Tam bảo khiến cho không bị đoạn tuyệt.
Vào thời Đức Phật, có một số trưởng giả đã quy y theo Phật từ rất sớm, nhưng họ không thích tán thán Đại thừa, và có cái nhìn thiên lệch đối với người hành Bồ tát hạnh. Họ đem những nghi vấn này thưa với Phật, cho rằng Đức Phật đời đời trụ trong sinh tử, chẳng những bố thí tất cả, mà còn xa lìa cha mẹ để đi xuất gia v.v… Rốt cuộc Ngài có thể tri ân báo ân như thế nào nhỉ?
Để giải thích những nghi ngờ của các trưởng giả này, nhân đây Đức Phật dạy, đạo lý tri ân báo ân mà các ông đã nói là phiến diện chứ chưa toàn diện; còn luận về việc báo ân cha mẹ, các ông cũng chưa hiểu rõ hoàn toàn. Hơn nữa, nếu không thể hiện được lời nguyện cao cả, mang lại lợi ích an lạc cho tất cả chúng sinh trong tương lai, chẳng qua chỉ là đạt được hạnh phúc cho riêng mình, điều này hoàn toàn khác xa với hạnh Bồ tát đạo. Vì vậy, Đức Phật khai thị yếu chỉ của Thượng Báo Tứ Trọng Ân cho họ. Nên biết Ân của thế gian và xuất thế gian có bốn loại, gọi là Ân cha mẹ, Ân chúng sinh, Ân quốc gia, Ân Tam bảo. Bốn ân này đối với tất cả chúng sinh đều là trách nhiệm như nhau, bình đẳng như nhau, và tất cả chúng sinh đều nên báo đáp bốn ơn này.
Trong “Đại Trí Độ Luận” (大智度论) có nói: Tri ân là nền tảng của lòng đại bi, là cánh cửa đầu tiên mở rộng thiện nghiệp, được mọi người yêu kính, danh tiếng của họ lan rộng khắp nơi, sau khi chết được sinh lên cõi trời, cuối cùng sẽ đạt được Phật quả. Những người không biết tri ân còn tệ hơn cả loài vật!
Trước tiên, chúng ta hãy cùng đọc một câu chuyện “Tri Ân” trong “Phật Thuyết Bổn Sanh Kinh” (佛说本生经), nói về một người đáp lại lòng tốt bằng sự cừu hận:
Lúc bấy giờ, có một người đàn ông vào núi để đốn cây và bị lạc đường, anh ta gặp phải một trận mưa như trút nước. Khi trời tối dần, vừa đói vừa lạnh, côn trùng, thú dữ đe dọa tấn công anh ta. Trong bóng tối lờ mờ, may quá, bất chợt thấy một hang động, người đàn ông vội vã chạy vào bên trong trú mưa. Ngước lên, đột nhiên nhìn thấy một con gấu thật to, anh ta ngay lập tức sợ đến nỗi tóc lông dựng đứng, cả người toát mồ hôi lạnh, cuống cuồng xoay người muốn chạy ra sơn động. (Chú: Thời xa xưa Nhân và Thiên đạo, Nhân và Súc sinh đạo có thể tương thông, có thể giao tiếp với nhau).
Ngay lúc đó, chú Gấu vẫy tay về phía anh ta nói một cách thân thiện:
– Này bạn, đừng sợ! Chỗ này là ngôi nhà ấm áp của bạn, bạn có thể yên tâm trú mưa.
Trời mưa suốt bảy ngày, trong những ngày này, chú Gấu hái trái cây tươi nhất và nước uống ngon nhất cung cấp cho anh ta. Bảy ngày sau mưa tạnh, chú Gấu thậm chí còn chỉ cho người đàn ông này xuống núi, và đi con đường nào là chính xác.
Khi chia tay, chú Gấu dặn đi dặn lại với người này:
– Tôi là một tội nhân, có rất nhiều kẻ thù. Nếu có ai đó dò hỏi tin tức về tôi, bạn muôn ngàn lần không được nói chỗ ở của tôi nhé!
Người đàn ông này ghi nhớ cẩn thận lời dặn dò của chú Gấu và trả lời:
– Hãy tin tưởng tôi, chắc chắn tôi sẽ không nói với bất cứ người nào!
Người đàn ông hướng về phía trước mà đi, suốt lộ trình, anh ta gặp rất nhiều thợ săn. Người nào cũng hỏi:
– Anh từ đâu đến? Trên đường anh có thấy các loại dã thú nào không?
Người này thành thật trả lời:
– Tôi đã thấy một con gấu thật to, nhưng nó có ân và rất tốt với tôi, tôi không thể nói cho các anh biết! Vì tôi đã nhận lời sẽ không nói ra chỗ ở của nó.
Người thợ săn thuyết phục:
– Anh là một con người, đáng lý nên gần gũi với con người, tại sao anh lại giúp đỡ một con gấu là một loài dã thú chứ? Đó là cơ hội tuyệt vời để chúng ta kiếm lợi nhuận, bằng cách ngay bây giờ bắt con gấu này không thể bỏ lỡ, cơ hội này rất quý giá và hiếm có, cần phải nắm bắt kịp thời. Anh nhất định phải nhanh chóng nói ra sự thật, khi bắt được con mồi, anh chắc chắn sẽ được chia phần nhiều hơn!
Không chịu nổi sự cám dỗ của lợi ích, trong phút chốc anh ta đã quên lời hứa của mình với Gấu, lập tức dẫn người thợ săn đến chỗ ở của Gấu, và người thợ săn đã giết chết Gấu, quả nhiên đã chia phần cho anh ta rất nhiều thịt gấu như đã nói.
Khi anh ta dùng tay đỡ miếng thịt gấu, hai khuỷu tay lập tức khuỵu xuống đất giống như tạ tội. Thấy vậy, người thợ săn kinh ngạc hỏi:
– Anh có tội gì? Tại sao lại có thể như vậy!
Anh ta trả lời:
– Trong bảy ngày qua, con gấu to lớn này đã đối xử với tôi như một người cha chăm sóc con trai của mình, thế mà bây giờ tôi lại phản bội lòng tốt của nó, xúc phạm ân đức của nó, tôi thật là một kẻ đáng khinh, tôi thật là một kẻ tiểu nhân. Đây là quả báo của sự vong ân phụ nghĩa!
Thế là, người thợ săn trong lòng khiếp sợ không dám ăn thịt, đành đem số thịt này bố thí cho các nhà lân cận. Lúc bấy giờ, có một vị Tăng đã chứng được lục thông A-la-hán nói với mọi người rằng:
– Con gấu to lớn này vốn là một vị Bồ tát sẽ thành Phật ở đời vị lai, mọi người không nên ăn thịt của nó!
Thế là họ xây dựng một ngôi tháp bảy báu để cúng dường nhục thân Gấu. Quốc vương nghe việc này, đã hạ lệnh cho toàn thể nhân dân trong nước, người không biết Tri ân Báo ân sẽ bị trục xuất ra khỏi nước! Đồng thời, vua còn dùng các loại nhân duyên để biểu dương tán thán đối với những ai biết tri ân báo ân, khiến cho ý nghĩa tri ân phổ biến khắp thiên hạ, mọi người đều tiếp nhận và thực hành theo chiếu chỉ của Hoàng đế.
1. Ân Phụ Mẫu (父母恩)
Cha có Từ ân, mẹ có Bi ân. Về điểm này, Phật nói trong một kiếp vẫn không hết. Nhân đây, để mọi người hiểu rõ ý nghĩa sâu xa của nó, Đức Phật chỉ lược nói một phần nhỏ trong kinh điển mà thôi. Giả sử có người dùng Thất bảo như, y phục, các loại hương thơm, thuốc thang… để cúng dường trăm nghìn thiện nhân (người có đạo đức) trải qua hàng trăm nghìn kiếp, không bằng dùng phẩm vật ít ỏi cung cấp dưỡng nuôi cha mẹ trong khoảnh khắc, công đức chẳng những sẽ to lớn hơn, mà còn không thể so lường, tính đếm được.
Khi mẹ vừa thụ thai chưa có hình hài của con, thì mẹ đã bắt đầu lo lắng suy nghĩ kế hoạch làm thế nào để chăm sóc và yêu thương con mình. Trong suốt mười tháng mang thai, việc đi, đứng, ngồi, nằm của mẹ không được thoải mái, không hề dễ chịu chút nào, bởi vì nhân tố sinh lý trong cơ thể sẽ có nhiều thay đổi bất thường, thậm chí xuất hiện các triệu chứng như chán ăn, nôn mửa, đủ thứ khổ sở khó nói nên lời.
Khi gần đến ngày sinh nở, mẹ thường bị mất ngủ, trằn trọc, lo lắng và căng thẳng cả ngày lẫn đêm. Nếu gặp khó khăn trong quá trình sinh nở, mẹ sẽ phải chịu đựng những cơn đau dữ dội, như thể bị hàng ngàn con dao cứa vào người, thậm chí có thể đối mặt với nguy cơ đe dọa đến tính mạng. Khi mẹ vừa sanh con, nghe được tiếng khóc của con, mẹ cảm thấy như đang nghe một bản nhạc dịu dàng êm ái, khiến lòng vui vẻ. Thời khắc này mẹ luôn ôm con vào lồng ngực của mình, cho con cảm thấy thoải mái và ấm áp; thường đặt con vào giữa hai đầu gối đung đưa qua lại để dỗ dành, để cho con tiêu khiển vui chơi. Con bú sữa mẹ khi đói khát; mẹ mất ăn mất ngủ khi con bệnh đau; con lớn dần lên dưới sự chăm sóc tỉ mỉ và tình yêu thương sâu sắc của mẹ. Có thể thấy ân đức to lớn của cha mẹ đã vượt qua Tứ thiên hạ2, ân điển và lòng thương con của cha mẹ, sánh với trời cao thăm thẳm, sánh như biển cả bao la rộng lớn không bờ bến.
Đức Phật còn cảnh báo chúng ta một cách sâu sắc rằng, nếu có bất kỳ người con trai hay con gái nào không tuân theo nguyện vọng của mẹ, khiến mẹ giận dữ, sinh lòng oán hận, buộc phải nói ra những lời ác độc, thì người con trai hay con gái đó sẽ bị rơi trong ba đường ác là Địa ngục, Súc sanh và Ngạ quỷ. Cho nên, chúng ta không được để mẹ mình đau buồn và oán giận như vậy. Nên biết, sức mạnh của sự phẫn uất này rất nhanh chóng mà mãnh liệt, khủng khiếp mà vô cùng đáng sợ, đến nỗi tất cả chư Như Lai và Hộ Pháp Kim Cang cũng bất lực không thể cứu vãn được.
Ngược lại, nếu người nam, người nữ nào hiếu thuận với mẹ, ắt sẽ được sự ủng hộ của chư Thiện Thần và hưởng vô vàn phước báu; Nếu người nam, người nữ nào suốt trong một kiếp, mỗi ngày ba lần sáng trưa và tối, tự cắt thịt của mình để bồi dưỡng nuôi nấng cha mẹ, làm liên tục như vậy họ vẫn không thể đền đáp được công ân trời biển của cha mẹ mình, dù chỉ một ngày.
Tại sao người mẹ lại có ân đức lớn lao đến như vậy? Chúng ta nên hiểu một cách rõ ràng, vì khi còn là phôi thai, đã bú máu và sữa trong cơ thể người mẹ; khi còn là trẻ con đã uống tới 180 lít sữa mẹ (khoảng 10, 8 tấn theo đơn vị hiện đại). Mẹ thắt lưng buộc bụng, ăn tiêu dè sẻn mọi lúc mọi nơi, có được thức ăn ngon, được quần áo đẹp, luôn ưu tiên đáp ứng đầy đủ nhu cầu cho con cái, bất kể con thông minh lanh lợi hay ngu si khờ khạo, hoặc xinh đẹp hay xấu xí, mẹ đều đối đãi bình đẳng, cư xử như nhau.
Trong kinh điển Phật giáo còn ghi lại câu chuyện: Thuở xưa, có một người mẹ mang đứa con nhỏ ra ngoài dạo chơi, khi đang lội qua sông Hằng thì họ bất ngờ bị cuốn vào một trận lũ dữ. Nếu bỏ đứa con nhỏ lại thì bà có thể bảo toàn mạng sống của mình, nhưng với lòng từ bi thương con tha thiết, người mẹ không nở buông bỏ đứa con yêu của mình, thà cùng chết với nhau, chứ không xa con. Sau khi bị lũ nhấn chìm, do thiện căn này, người mẹ ngay lập tức được tái sinh làm Đại Phạm Thiên vương ở cõi Trời Vô Sắc.
Trong “Phẩm Báo Ân – Đại thừa Bổn Sanh Tâm Địa Quán Kinh” (大乘本生心地观经 · 报恩品), Đức Phật tóm tắt hết sức ngắn gọn về mười ân đức dưỡng dục của người mẹ, nhằm mục đích dạy cho tất cả chúng sinh nhận biết, trân trọng sự báo ân, cảm ân và tri ân. Mười Ân Đức đó như sau:
1) Đại Địa Đức (大地德): Giống như đất, Mẹ luôn chuyên chở, mang đến sự sống còn. Thai nhi lớn lên trong bụng mẹ, nương tựa vào cơ thể mẹ. Mẹ âm thầm nuôi dưỡng, vun đắp nền tảng cuộc sống của chúng ta.
2. Năng Sanh Đức (能生德): Có khả năng sinh nở. Mẹ phải chịu đựng những khó khăn của mười tháng mang thai và nỗi đau đớn tột cùng khi sinh con, đổi lấy sự đau khổ của chính mình cho sự sống mới của con cái. Ân trọng của việc sinh con cao hơn núi, rộng hơn biển.
3. Năng Chánh Đức (能正德): Có khả năng định hình. Sau khi con chào đời, mẹ chăm sóc con cẩn thận bằng đôi tay của mình, giúp định hình các đường nét trên khuôn mặt và cơ thể, tạo nên hình thái ban đầu của sự sống.
4. Dưỡng Dục Đức (养育德): Nuôi dưỡng và giáo dục. Bất kể bốn mùa lạnh nóng, mẹ vẫn tỉ mỉ chăm sóc bảo vệ, khổ cực dưỡng nuôi dạy dỗ con cái, đảm bảo sự khỏe mạnh trưởng thành của con, tình yêu thương ấy luôn bền chặt suốt cả cuộc đời.
5. Trí Giả Đức (智者德): Người có trí tuệ. Mẹ có thể không sở hữu kiến thức uyên thâm, nhưng thông qua những đạo lý chất phác, giản dị và sự đồng hành chân thiết, mẹ dạy chúng ta phân biệt đúng sai, khai mở trí tuệ và dẫn dắt chúng ta đi đúng đường.
6. Trang Nghiêm Đức (庄严德): Tánh oai nghiêm. Mẹ tô điểm tuổi thơ của con bằng tình yêu thương và sự ấm áp, khiến cho con không chỉ giản dị trang nhã, sạch sẽ tươm tất bên ngoài, mà còn là lối sống và sự tu dưỡng tinh thần xuất phát từ bên trong, đồng thời lấp đầy quá trình trưởng thành của chúng ta bằng ánh sáng rực rỡ và cảm giác an toàn.
7. An Gả Đức (安隐德): Ổn định và an bình. Vòng tay của mẹ là một nơi nương náu vĩnh cửu; khi con buồn bã hay mệt mỏi, niềm an ủi của mẹ có thể xua tan sự lo lắng, nỗi bất an, mang lại cảm giác an toàn sâu sắc cho con.
8. Giáo Thọ Đức (教授德): Giải thích và truyền đạt kiến thức. Mẹ kiên nhẫn dạy con cách ăn uống, cách đi đứng, cách làm người, cách cư xử trong xã hội. Dùng phương tiện khéo léo để giúp chúng ta trưởng thành, từ những đứa trẻ ngây thơ trở nên người lớn biết suy xét chín chắn.
9. Giáo Giới Đức (教诫德): Khuyên răn, dạy bảo Khi con phạm sai lầm hoặc cảm thấy lạc lối, mẹ dùng những lời lẽ ấm áp và kiên định để khuyên nhủ con tránh xa điều ác, trong tâm luôn giữ ý niệm tốt đẹp, bảo vệ chúng ta suốt cuộc đời, hướng dẫn chúng ta đến với điều thiện.
10. Dư Nghiệp Đức (与业德) Tánh tận tụy: Mẹ dành cả cuộc đời mình, để truyền lại kinh nghiệm và đem di sản gia đình phó thác cho các con không chút do dự, chỉ mong muốn đời sống của các con được suôn sẻ, bình yên và hạnh phúc.
Mười Đức tính này không phải là những lời thề vĩ đại, mà là sự phản ánh chân thực về những hy sinh thầm lặng suốt đời của mẹ. Phật giáo nhấn mạnh, việc báo đáp ân đức của cha mẹ không chỉ nằm ở việc chu cấp vật chất, mà còn ở việc duy trì thái độ kính trọng và dịu dàng, hiền lành và vui vẻ, dễ gần và thân thiện. Đặc biệt khi cha mẹ già yếu, chúng ta càng kiên nhẫn ở bên cạnh họ, đừng để nỗi tiếc nuối: “Con muốn chăm sóc cha mẹ nhưng cha mẹ không còn nữa” trở thành hiện thực.
Người ta thường nói ân đức của cha mẹ như núi non, như biển rộng, như trời cao. Chúng ta luôn luôn nghĩ nhớ đến lòng đại từ đại bi, đại nhân đại ái, đại ân đại đức của cha mẹ. Đức Phật còn dạy chúng ta, Ngài nói thêm về mười Ân Đức Phụ Mẫu:
1. Cha mẹ có ân sinh dưỡng, có đức tạo thành. Đại ân đại đức của cha mẹ đã cho chúng ta sinh mệnh.
2. Cha mẹ có ân dưỡng dục, có đức cần cù. Đại ân đại đức của cha mẹ đã vỗ về nuôi nấng chúng ta.
3. Cha mẹ có ân giáo dục, có đức bồi dưỡng. Đại ân đại đức của cha mẹ đã nuôi lớn chúng ta nên người.
4. Cha mẹ có ân gia trưởng, có đức thân tình. Đại ân đại đức của cha mẹ đã cho chúng ta một mái ấm.
5. Cha mẹ có ân mẫu mực, có đức dẫn dắt. Đại ân đại đức của cha mẹ đã làm tấm gương cho chúng ta noi theo.
6. Cha mẹ có ân truyền thừa, có đức im lặng. Đại ân đại đức của cha mẹ đã truyền lại gia phong tốt đẹp cho chúng ta.
7. Cha mẹ có ân công lao, có đức phụng hiến. Đại ân đại đức của cha mẹ đã khiến cho chúng ta hiểu được sự cống hiến.
8. Cha mẹ có ân quan tâm, có đức từ bi. Đại ân đại đức của cha mẹ cho chúng ta hiểu được tình thương vĩ đại.
9. Cha mẹ có ân khoan dung, có đức vô oán. Đại ân đại đức của cha mẹ đã khiến chúng ta biết làm việc thiện.
10. Cha mẹ có ân dìu dắt, có đức nhân nghĩa. Đại ân đại đức của cha mẹ đã khiến chúng ta duy trì lòng nhân từ và chính nghĩa.
Trên thế gian người nào giàu nhất? Người nào nghèo nhất?
Mẹ hiền còn sống trên đời gọi là phú quý, mẹ hiền mất đi gọi là bần cùng.
Mẹ hiền còn sống trên đời gọi là mặt trời nắng chói giữa trưa, mẹ hiền mất đi gọi là mặt trời lặn buổi tối.
Mẹ hiền còn sống trên đời gọi là mặt trăng sáng, mẹ hiền mất đi gọi là màn đêm đen tối.
Vì vậy, Đức Phật khuyên mọi người trên thế gian nên nuôi lớn thói quen tốt đẹp là hiếu thảo dưỡng nuôi cha mẹ, báo hiếu cha mẹ sẽ được công đức giống như cúng dường chư Phật. Hãy đối xử với cha mẹ như những vị Phật, và dùng sự hiếu thảo để báo đáp ân đức của cha mẹ.
Đây mới là cách làm đầy đủ nhất.
(Còn tiếp)
- Vô sở đắc (無所得): Phật giáo nói rằng khi một hành giả đạt được tánh không, trong tâm không có bất kỳ suy nghĩ nào về những gì đã sở ngộ. Vô sở đắc là cảnh giới vượt qua chấp trước, lý giải sâu sắc về đời sống và vũ trụ, vượt qua cái tôi. Trong trạng thái này, mọi người có thể đạt được sự bình tĩnh và tự do của nội tâm, nhận thức được mọi thứ đều phụ thuộc lẫn nhau mà tồn tại, cảm nhận được sự đồng nhất với vũ trụ. Cảnh giới Vô sở đắc là một khái niệm quan trọng trong Phật giáo, nó cũng là một cảnh giới quan trọng cho mọi người theo đuổi sự bình yên và tự do của nội tâm.
- Tứ thiên hạ (四天下): Còn gọi Tứ Đại Bộ Châu, Tứ Châu, Tứ Đại Châu. Theo “Kinh A Hàm”, cõi nhân gian có Tứ Thiên Hạ, tức là Tứ Đại Bộ Châu. Bốn đại châu nằm trong biển mặn được bao quanh bởi núi Tu – di. Chúng tương ứng đại diện cho loài người trong bốn tầng lớp xã hội, đó là Đông Thắng Thần Châu (东胜神洲) nằm phía Đông núi Tu Di, thọ mạng nhân dân châu này là 250 tuổi tùy theo phước báo; Tây Ngưu Hạ Châu (西牛贺洲), nằm phía Tây núi Tu Di, thọ mạng 500 tuổi; Nam Thiệm Bộ Châu (南赡部洲), nằm phía Nam núi Tu Di, thọ mạng 100 tuổi; Bắc Câu Lô Châu (北俱芦洲), nằm phía Bắc núi Tu Di, thọ mạng 1.000 tuổi
- Pháp Tụ (法聚禅师1492-1563): Thiền tăng đời Minh, người Gia Hòa, họ Phú, tự Ngọc Chi, hiệu Nguyệt Tuyền, Sư giỏi về thi thơ. Thuở nhỏ mồ côi bần hàn, nhưng tư chất thông minh tài hoa, thích đọc sách, mỗi khi đến chùa mượn kinh điển, đều có thể đọc thuộc lòng, đọc qua đêm rồi trả. Năm mười bốn tuổi, Sư xuất gia tại chùa Tư Thánh. Sau khi thọ Cụ túc giới, Sư ký thác tâm mình trong tông môn, quyết chí tham học, nỗ lực ngày đêm. Sau khi đọc “Đàn Kinh”, tình cờ phát minh tâm địa. Ngài thị tịch năm thứ 42 niên hiệu Gia Tỉnh, hưởng thọ 72 tuổi.
