Tư tưởng trọng nam khinh nữ là vấn đề của nhiều thời đại. Vào thời Đức Phật, vấn đề này càng khắt khe. Giáo pháp mà Đức Thế Tôn tuyên thuyết nhằm giúp chúng sanh vượt thoát khổ đau, đến bờ giải thoát, trên tinh thần từ bi và bình đẳng. Thế nhưng việc xuất gia của người nữ, ban đầu lại bị Đức Phật từ chối. Sự việc này đã được ghi trong Kinh A-hàm và Nikaya. Vì sao lại có việc này? Chúng ta hãy cùng suy ngẫm để hiểu rõ vấn đề!
1. Câu chuyện cầu pháp của Mahàpajàpatì Gotamì
Mahapajapatì Gotamì, phiên âm Hán là Ma Ha Ba Xà Ba Đề, nghĩa là Đại Ái Đạo Kiều Đàm Di (rất yêu đạo), là dì ruột, cũng là kế mẫu của Thái tử Siddhatta. Sau khi Hoàng hậu Mahà Mayà hạ sinh Thái tử được bảy ngày thì qua đời, bà Mahàpajàpatì trực tiếp nuôi dạy Thái tử khôn lớn. Thái tử trưởng thành và quyết chí xuất gia, tìm cầu chân lý giải thoát. Sau ngày thành đạo, Đức Phật trở về thăm quê hương Kapilavatthu theo lời thỉnh cầu của Vua Suddhodana – cha Ngài. Ngài trở về cung điện thuyết pháp cho vua và hoàng tộc; sau khi lãnh thọ Chánh pháp của Đức Thế Tôn, bà Mahàpajàpatì Gotamì chứng sơ quả nhập lưu1.
Vua Suddhodana nhập Niết-bàn sau khi chứng đắc quả vị A-la-hán. Khi ấy, Di mẫu Mahapajapatì Gotamì đến thỉnh cầu Đức Thế Tôn cho người nữ xuất gia, gia nhập Tăng đoàn, thực hành đời sống Phạm hạnh. Bà đã ba lần thỉnh cầu nhưng Đức Thế Tôn đều từ chối. ‚Bà khổ sở, buồn rầu, mặt đầm đìa nước mắt, trong khi khóc lóc” đã đảnh lễ Đức Thế Tôn rồi rời đi”2.
Sau đó, Đức Thế Tôn tiếp tục du h|nh đến Vesali, Ngài trú ở Mahāvana, giảng đường Kūṭāgāra. Với tấm lòng quyết tâm cầu pháp, bà Mahapajapatì Gotamì đã tự cạo tóc, khoác y phục màu Ca-sa, cùng với nhiều nữ nhân dòng Sakya đi bộ hướng về thành Vesali. “Bà Mahàpajàpatì Gotamì với hai chân sưng vù, thân hình phủ đầy bụi bặm, khổ sở, buồn rầu, mặt đầm đìa nước mắt, đang khóc lóc, đứng ở ngoài cổng ra vào”3. Tôn giả Ānanda nhìn thấy bà Mahàpajàpatì Gotamì và đoàn nữ nhân dòng họ Sakya như vậy, rất thương cảm cho tấm lòng chí thành cầu pháp. Tôn giả giúp họ đến thỉnh cầu Đức Thế Tôn. Ba lần Tôn giả thưa thỉnh đều bị Thế Tôn từ chối. Cuối cùng, Tôn giả Ānanda bạch Phật rằng người nữ có thể chứng ngộ pháp của Đức Thế Tôn sau khi xuất gia, thực hà|nh đời sống Phạm hạnh, đồng thời kể lại công ơn nuôi dưỡng Ngài khi tấm bé. Sau lần ấy, Đức Thế Tôn đồng ý cho Di mẫu Mahàpajàpatì Gotamì xuất gia với điều kiện phải tuân hành Bát Kỉnh Pháp. Sau đó, Tôn giả Ānanda tuyên lại lời dạy của Đức Thế Tôn; bà Mahapajapatì Gotamì đồng ý nhận lãnh Bát Kỉnh Pháp bằng niềm vui sướng và hạnh phúc tột cùng. Bát Kỉnh Pháp được bà ví như tràng hoa nghiêm sức thêm vẻ đẹp cho người nữ xuất gia. Từ đây, bà được chính thức xuất gia và Ni đoàn được thành lập. Đức Thế Tôn giao trọng trách quản lý Ni chúng cho Tỳ-kheo Mahàpajàpatì Gotamì.
2. Những vấn đề xoay quanh câu chuyện xuất gia của Di mẫu Mahàpajàpatì Gotamì
Như chúng ta biết, Đức Thế Tôn từng khẳng định người nữ có thể chứng ngộ quả vị giác ngộ như nam giới. Thế thì tại sao khi di mẫu Mahapajapatì Gotamì đến thỉnh cầu được xuất gia, thực hành đạo giải thoát, Ngài lại từ chối? Cả khi Tôn giả Ānanda thay bà Mahàpajàpatì Gotamì vào thỉnh cầu, Ngài cũng từ chối? Để rồi mãi đến lúc Tôn giả kể ra công ơn nuôi dưỡng Ngài lúc bé, Thế Tôn mới đồng ý cho bà Mahapajapatì Gotamì được xuất gia với điều kiện phải tuân giữ Bát Kỉnh Pháp?
Đức Thế Tôn là bậc toàn giác, là Thầy của trời người, thế thì tinh thần hiếu đạo lẽ nào Ngài không biết, còn phải đợi Tôn giả Ānanda nhắc nhở? Nếu vì sự nhắc nhở của Tôn giả Ānanda mà Đức Thế Tôn đồng ý cho bà Mahàpajàpatì Gotamì xuất gia thì phải chăng có sự thiên vị tình cảm cá nhân? Theo lý giải của Thượng tọa Thích Hạnh Bình, cuộc nói chuyện giữa Thế Tôn và Tôn giả Ānanda là bàn về vấn đề: “Nên chăng cho người nữ xuất gia với điều kiện đời sống định cư?‛”4. Sự lý giải này hoàn toàn hợp lý bởi vào thời Đức Phật, chư Tăng sống đời du cư, ở trong rừng, ngủ dưới gốc cây; lối sống này thực tế không phù hợp với người nữ. Hơn nữa, xã hội đương thời không xem trọng nữ nhân. Chưa kể, khi nữ giới gia nhập Tăng đoàn, Tăng Ni cùng tu tập, gây nên sự bất cập trong sinh hoạt, tạo điều kiện cho ngoại đạo và người trong xã hội bàn luận, đánh giá tiêu cực.
Đồng ý cho người nữ gia nhập Tăng đoàn tu tập theo Chánh pháp nhưng Đức Phật tuyên bố, việc người nữ xuất gia sẽ làm Chánh pháp giảm đi năm trăm năm. Nhận định này được ghi trong Kinh Tăng Chi Bộ 2, phẩm Gotamì; Luật tạng Pali, Tiểu phẩm, chương Tỳ-kheo-ni; và Kinh Trung A-hàm số 116, Kinh Cù-đàm-di. Nếu thực sự việc người nữ xuất gia sẽ làm Chánh pháp giảm đi năm trăm năm mà Đức Phật vẫn đồng ý, thì điều đó nói lên tấm lòng đại từ bi của Đức Phật. Ngài thực sự thương cảm cho thân phận người phụ nữ, chấp nhận để Phật pháp suy giảm nhằm độ thoát họ.
Trong một bài pháp khác, Đức Thế Tôn đã nói về nguyên nhân Chánh pháp suy giảm như sau: “Này Kimbila, sau khi Như Lai nhập diệt, các Tỳ-kheo, Tỳ-kheo-ni, cư sĩ nam, cư sĩ nữ, sống không tôn trọng, không vâng lời bậc Đạo Sư; sống không tôn trọng, không vâng lời Pháp; sống không tôn trọng, không vâng lời chúng Tăng; sống không tôn trọng, không vâng lời học Pháp; sống không tôn trọng, không vâng lời lẫn nhau. Do nhân này, do duyên này, này Kimbila, sau khi Như Lai nhập diệt, diệu pháp không được an trú lâu dài”5. Như vậy, trong hai quan điểm về nguyên nhân suy giảm của Chánh pháp nói trên thì đâu mới là quan điểm của Đức Phật?
Một sự kiện khác, Đức Thế Tôn khẳng định khả năng chứng ngộ của người nữ. Nếu Tăng đoàn Tỳ-kheo có những bậc thượng thủ như Tôn giả Sāriptta là vị Trí tuệ đệ nhất, Tôn giả Moggllāna là vị Thần thông đệ nhất, Tôn giả Upali là vị Trì luật đệ nhất… thì Ni đoàn cũng có các Tỳ-kheo-ni như Khemā, Uppalavaṇṇā, Patācārā,…6 được Thế Tôn tán thán là những thượng thủ trí tuệ và thần thông. Trong giáo pháp của Phật, khả năng của người nữ không thua kém người nam trên phương diện tu tập, thực hành. Thế nhưng trong Kinh Tăng Chi lại viết: “không thể có được một phụ nữ có thể là bậc A-la-hán, Chánh Đẳng Giác…, một phụ nữ có thể là vị Chuyển Luân Thánh Vương, sự kiện này không thể xảy ra”7. Như vậy, khẳng định người nữ không thể chứng đắc và người nữ xuất gia trong pháp của Phật sẽ làm suy giảm Chánh pháp, đây có phải là quan điểm của Đức Phật? Rõ ràng, có nhiều mâu thuẫn trong lời dạy của Đức Thế Tôn liên quan đến vấn đề nữ giới!
Tại Ấn Độ, luật định Bà-la-môn giáo ghi rõ: “Tất cả phụ nữ cấm không được nghe kinh Veda và họ không có cơ hội xuất gia đi tu”8. Như vậy, người nữ thật sự không thể chứng ngộ? Hay đó là quan niệm cố chấp còn tồn tại trong tư duy của một số đệ tử Phật trong Tăng đoàn. Người nữ xuất gia và tu chứng đã được Thế Tôn khẳng định, thế thì tại sao Tôn giả Maha Kassapa lại kết tội Tôn giả Ananda về việc “nỗ lực cho sự xuất gia của phụ nữ trong pháp và luật đã được Đức Như Lai công bố”9 trong lần kết tập kinh điển lần thứ nhất sau khi Thế Tôn nhập Niết-bàn? Thượng tọa Thích Hạnh Bình đã dẫn ra mười điều Tôn giả Maha Kassapa kết tội Tôn giả Ananda khi thuyết phục Thế Tôn cho người nữ xuất gia trong đoàn thể Tăng già10. Như vậy, phải chăng quan điểm của Tôn giả Maha Kassapa khác với quan điểm của Đức Thế Tôn?
Chúng tôi cho rằng, có thể những quan điểm kỳ thị nữ giới xuất hiện trong kinh điển là được thêm vào sau này. Lịch sử kết tập kinh điển cho biết, kinh điển được ghi chép lại bằng văn bản lần đầu tiên sau khi Phật nhập diệt khoảng 300 năm, cho nên, hoàn toàn có khả năng quan điểm của Thế Tôn đã bị pha tạp bởi quan điểm cố hữu của một số đệ tử. Qua đó có thể nhận định, Đức Thế Tôn không có bất kỳ quan điểm nào phân biệt đối xử hay xem thường người nữ. Những quan điểm trái ngược, có xu hướng kỳ thị hay phân biệt giới đó là quan điểm cá nhân của một số người trong Tăng đoàn. Đó cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến các Bộ phái Phật giáo Thượng Tọa bộ không có Ni đoàn Tỳ-kheo.
3. Nhận định
Tuân hành Bát Kỉnh Pháp như một sự ràng buộc đối với người nữ xuất gia, phải chăng Đức Phật chưa hoàn toàn rốt ráo trong bình đẳng giai cấp, phân biệt đối xử giữa nam và nữ? Ví như một bờ đê ngăn không cho nước chảy tràn qua hai bên bờ, Bát Kỉnh Pháp cũng thế. Ni đoàn thời điểm ấy gồm những người xuất thân là nữ nhân hoàng tộc, trong khi đó Tăng đoàn có đủ mọi thành phần trong xã hội, thậm chí, có cả những người trước đây từng hầu cận các công nương hoàng gia. Cho nên, Thế Tôn chế định Bát Kỉnh Pháp là phương tiện giúp chư Ni tăng trưởng lòng tôn kính đối với chư Tăng, tạo cung cách cư xử đúng mực, tránh sự gièm pha của ngoại đạo. Mặt khác, Bát Kỉnh Pháp còn thể hiện tinh thần bình đẳng và quan điểm xóa bỏ giai cấp của Thế Tôn. Trước một vị Tăng dù có xuất thân hạ tiện trong xã hội, vị Ni xuất thân từ dòng dõi cao quý vẫn phải tôn trọng và cung kính theo đúng pháp, không có bất cứ sự phân biệt nào trong Tăng đoàn. Thế Tôn thành đạo, người theo Ngài tu học ngày càng đông, Giới Luật được đặt ra nhằm ổn định đời sống tu tập, bảo vệ Phạm hạnh cho Tăng chúng. Trong kinh ghi nhận sự việc có một Tỳ-kheo và Tỳ-kheo-ni cư xử quá thân cận đã bị Thế Tôn quở trách11. Tuy bề ngoài có vẻ khắt khe với Ni chúng nhưng mục đích của Thế Tôn nhằm tạo nên sự kính tin nơi xã hội và ngoại đạo. Hơn nữa, Bát Kỉnh Pháp giúp Tỳ-kheo-ni học hạnh khiêm cung, lễ độ, cư xử có trước – sau, trên – dưới.
Trước khi Thế Tôn nhập Niết-bàn, Tôn giả Ananda đã thưa hỏi Ngài về cách cư xử với người nữ, và Đức Thế Tôn dạy như sau: “Chớ có thấy, chớ có nói chuyện, thời có nói chuyện phải ‚An trú niệm”12. Cụ thể hơn, Thế Tôn đã dạy: “Này các Tỳ-kheo, đối với những người chỉ là mẹ, hãy an trú tâm người mẹ. Đối với những người chỉ là chị, hãy an trú tâm người chị. Đối với những người con gái, hãy an trú tâm người con gái”13. Đây là pháp quản khiến một Tỳ-kheo trẻ tuổi không còn ý niệm tham muốn dục vọng. Không phải là cách trốn chạy hay xem người nữ như một mối nguy hại, Chánh niệm tỉnh giác là phương pháp đối trị sự tham dục. Thế Tôn chưa bao giờ có thái độ lánh xa người nữ. Chính sự an trú trong chánh niệm và khéo quán sát các hệ lụy của sự tham ái dục lạc giúp cho các Tỳ-kheo giữ được Phạm hạnh thanh tịnh trọn đời.
Như vậy, việc ban đầu Đức Phật từ chối cho người nữ gia nhập Tăng đoàn thể hiện tinh thần từ bi vô lượng của Ngài. Từ chối nhằm giúp tăng trưởng lòng kiên định, khiến Ni chúng trân trọng đời sống tu hành, giữ phẩm hạnh và tuân thủ giới pháp. Nếu chúng đệ tử trong Tăng đoàn biết sống trong Phạm hạnh, lấy Giới làm khuôn phép cư xử, tu tập và đối đãi với nhau thì Chánh pháp được thường trụ, tạo nên sự tín kính của xã hội và ngoại đạo. Cho nên, Bát Kỉnh Pháp không phải là sợi dây ràng buộc hay hạ thấp người Ni mà đó là tràng hoa, |à khuôn phép, là hương thơm nghiêm sức cho giới hạnh của Tỳ-kheo-ni.
Kết luận
Triết lý và tư tưởng của đạo Phật đã mở ra một bước ngoặt lớn trong lịch sử nhân loại bằng tinh thần từ bi, bình đẳng và trí tuệ, xóa bỏ những chủ thuyết lệch lạc đưa con người đi sâu vào sự ràng buộc và đau khổ. Đối với nữ giới, Đức Phật có quan điểm hết sức cởi mở, trên tinh thần tôn trọng và đề cao phẩm hạnh. Dù là nam hay nữ, thuộc bất kỳ tầng lớp nào trong xã hội, nếu hoàn thiện nhân cách thì vẫn được coi là những con người cao quý trong xã hội. Để xứng đáng với sự thương tưởng của Đức Thế Tôn, chư Ni, nhất là chư Ni trẻ, cần phải cố gắng, nỗ lực tu tập, sống trong pháp và luật, cống hiến nhiều hơn cho sự hưng thịnh giáo pháp, xứng đáng là những người con gái mang dòng họ Thích.
Thích Nữ Dung Từ
- Tỳ-kheo Minh Huệ (Dịch, 2019), Đại Phật sử, tập 3, Nxb. Hồng Đức, Hà Nội, tr.84.
- Tỳ-kheo Incdacanda (Dịch, 2014), Tiểu phẩm 2, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội, tr.341- 342. (Sự kiện này cũng được ghi nhận trong Trung A-hàm, tập 2, kinh số 116 – Kinh Cù-Đàm-Di, do Tuệ Sỹ dịch và chú, Nxb. Phương Đông, 2013; Kinh Nikaya thuộc Tăng Chi bộ kinh, tập 2, chương Tám pháp – VI, phẩm Gotamī do HT. Thích Minh Châu dịch, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội, 2018).
- Tỳ-kheo Incdacanda (Dịch, 2014), Sđd, tr.342.
- Thích Hạnh Bình (2014), Nghiên cứu về năm việc của Đại Thiên, Nxb. Phương Đông, Thành phố Hồ Chí Minh, tr.85.
- HT. Thích Minh Châu (Dịch, 2018), Kinh Tăng Chi Bộ, tập I, phẩm Kimbila, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội, tr.823.
- HT. Thích Minh Châu (Dịch, 2018), Kinh Tăng Chi Bộ, tập I, phẩm Người tối thắng, Sđd, tr.61.
- HT. Thích Minh Châu (Dịch, 2018), Kinh Tăng Chi Bộ, tập I,phẩm Không thể có được, Sđd, tr.65.
- Đặng Thanh Hằng (Dịch, 2011), Ấn Độ giáo nhập môn, Nxb. Thời đại, Hà Nội, tr.113.
- Tỳ-kheo Incdacanda dịch (2014), Sđd, tr.406.
- Thích Hạnh Bình (2014), Sđd, tr.87.
- HT. Thích Minh Châu (Dịch, 2017), Kinh Trung Bộ, tập I, phẩm Ví dụ cái cưa, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội, tr.163.
- Kinh Trường Bộ, Kinh Đại bát Niết Bàn
- Kinh Tương Ưng, tập II, phẩm Gia chủ, tr.200-201
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Thích Hạnh Bình (2014), Nghiên cứu về năm việc của Đại Thiên, Nxb. Phương Đông, Thành phố Hồ Chí Minh.
2. HT. Thích Minh Châu (Dịch, 2017), Kinh Trung Bộ, tập I, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội.
220 NI LƯU GIỚI ĐỨC, TÂM ĐỨC, TUỆ ĐỨC
3. HT. Thích Minh Châu (Dịch, 2018), Kinh Tăng Chi Bộ, tập I, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội.
4. Đặng Thanh Hằng (Dịch, 2011), Ấn Độ giáo nhập môn, Nxb. Thời đại, Hà Nội.
5. Tỳ-kheo Minh Huệ (Dịch, 2019), Đại Phật sử, tập 3, Nxb. Hồng Đức, Hà Nội.
6. Tỳ-kheo Incdacanda (Dịch, 2014), Tiểu phẩm 2, Nxb. Tôn giáo, Hà Nội.
