Mở đầu
Ni sư Hương Tràng (Huyền Trân công chúa, sinh năm 1287, mất năm 1340) là con gái vua Trần Nhân Tông và Khâm Từ Bảo Thánh hoàng hậu, và là em gái vua Trần Anh Tông (1276-1320). Năm 1306, khi vừa tròn 19 tuổi, vâng lời vua cha, vì lợi ích của dân tộc Huyền Trân đã lên đường đến Chăm Pa kết hôn với vua Chăm Pa lúc đó là Chế Mân và được phong làm hoàng hậu Paramesvari. Tuy nhiên, chỉ một năm sau, vua Chế Mân đột ngột qua đời, Huyền Trân lại trở về Đại Việt, xuất gia thọ Bồ Tát giới với thiền sư Bảo Phác tại núi Trâu Sơn (Bắc Ninh ngày nay) với pháp danh Hương Tràng. Sau đó, công chúa Huyền Trân về tu hành tại chùa Hổ Sơn (xã Liên Minh, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định ngày nay) cho đến khi qua đời.
Có thể nói, những đóng góp của Huyền Trân đối với dân tộc là vô cùng to lớn, Bà đã dâng hiến tuổi thanh xuân tươi đẹp của mình vì mục tiêu cao cả: tăng cường, củng cố mối quan hệ với Chăm Pa, củng cố hòa bình biên giới phía Nam của tổ quốc, nhằm ngăn ngừa xung đột, chiến tranh, cũng có nghĩa là ngăn ngừa cảnh chết chóc tang thương khiến cho người dân, binh lính cực khổ… qua đó tăng cường sức mạnh, nội lực quốc gia, nhằm sẵn sàng ứng phó đối với âm mưu xâm lược của phương Bắc. Sau khi trở về Đại Việt, trở thành một Ni sư, Huyền Trân công chúa đã tinh tấn tu hành, thực hành thập thiện, giúp đỡ, giáo hóa nhân dân, dạy nghề, cấp ruộng cho dân nghèo, dựng chùa, lan tỏa tinh thần, giá trị Phật giáo trong đời sống xã hội. Chính vì vậy, sau khi mất, Huyền Trân công chúa đã được nhân dân nhiều nơi thờ phụng như Nam Định, Thái Bình, Hưng Yên, Huế, Đà Nẵng, Quảng Trị, v.v… Huyền Trân không chỉ được thờ như một vị Bồ Tát, mà còn được thờ như một vị nữ thần, mẫu thần, Bà chúa Hổ, thậm chí là một vị Thành hoàng làng, tổ nghề. Ghi nhớ công lao to lớn của Bà, triều đình nhà Nguyễn đã sắc phong Bà là “Trai Tĩnh Trung đẳng thần”. Việc thờ phụng Huyền Trân vẫn được nhân dân nhiều nơi duy trì từ xưa cho đến tận ngày hôm nay.
Tuy nhiên, những truyền thuyết dân gian, những câu chuyện dã sử, đặc biệt là mấy dòng ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư (ĐVSKTT) nhưng không có minh chứng đã phủ một lớp sương mờ lên cuộc đời Bà, khiến cho hậu thế tốn rất nhiều giấy mực bởi những nghi hoặc, suy luận, suy diễn không có cơ sở. Thậm chí, có những tác phẩm đã phóng tác Huyền Trân và Trần Khắc Chung sau khi về nước đã nên duyên vợ chồng. Chính những suy diễn, phóng tác, thêu dệt đã che mờ những đóng góp to lớn của Bà đối với đất nước và dân tộc; khiến cho nhân cách cao đẹp của Bà bị ảnh hưởng. Có thể nói, cho đến nay chúng ta vẫn nợ lịch sử một lời giải đáp thỏa đáng về những nghi vấn nêu trên. Bài viết góp phần làm rõ những điểm mờ trong cuộc đời Huyền Trân công chúa, chỉ rõ những đóng góp của Huyền Trân công chúa đối với đạo pháp và dân tộc.
1. Những điểm mờ trong cuộc đời của Huyền Trân công chúa
Năm 1301, trong chuyến thăm Chăm Pa, Phật hoàng Trần Nhân Tông đã hứa gả con gái yêu quý của mình là Huyền Trân cho vua Chế Mân. Vào tháng 2 năm 1305, “Chiêm Thành sai Chế Bồ Đài và bộ đảng hơn trăm người đem vàng bạc, hương quý, vật lạ để dâng làm lễ vật cầu hôn. Các quan triều đều cho là không nên, duy có Văn Túc Vương là Đạo Tái chủ trương là nên và Trần Khắc Chung tán thành, việc bàn mới quyết”1. Năm 1306, Huyền Trân lên đường sang Chăm Pa làm dâu, trở thành hoàng hậu của vua Chế Mân. Tuy nhiên, năm 1307, vua Chế Mân đột ngột qua đời. Nhà Trần đã cử đoàn sang Chăm Pa đón Huyền Trân về.
Đại Việt sử ký toàn thư viết: “Mùa Đông, tháng 10, sai Nhập nội Hành khiển Thượng thư Tả bộc xạ Trần Khắc Chung và An Phủ sứ Đặng Văn sang Chăm Pa đón công chúa Huyền Trân và thế tử là Đa Đa về. Tục nước Chiêm Thành, hễ vua chết thì hoàng hậu phải vào đàn thiêu chết theo. Vua biết thế, sợ công chúa bị hại, sai bọn Khắc Chung sang, mượn cớ làm lễ viếng và nói rằng: Nếu công chúa hỏa táng thì việc làm chay không có người chủ trương, chi bằng hãy ra bờ biển làm lễ chiêu hồn ở ven trời, đón linh hồn cùng về rồi sẽ vào đàn thiêu. Người Chiêm nghe theo. Khắc Chung dùng thuyền nhẹ cướp lấy công chúa đem về, rồi tư thông với công chúa, loanh quanh mãi ở đường biển, lâu ngày mới về đến kinh sư”2.
Như vậy, có hai điểm mờ lớn trong cuộc đời Huyền Trân công chúa đó là: có hay không chuyện Trần Khắc Chung dùng thuyền nhẹ cướp công chúa đưa về Đại Việt? Và có hay không chuyện tư thông giữa hai người?
Trước hết, có hay không chuyện Trần Khắc Chung và đoàn tùy tùng sang Chăm Pa để cướp Huyền Trân về? Theo tác giả Po Dharma, thì phong tục Chăm Pa chỉ có những hoàng hậu chính thất mới được lên giàn thiêu cùng chồng. Vua Chế Mân có ít nhất 3 người vợ, một người vợ đầu người Chăm, một người vợ người Indonesia, một người nữa là Huyền Trân. Người vợ Indonesia sau khi Chế Mân chết cũng được đưa về Indonesia. Do vậy, có thể khẳng định, việc phái đoàn Đại Việt do Trần Khắc Chung và An phủ sứ Đặng Văn dẫn đầu sang Champa không phải để lừa người Chăm, cướp công chúa về mà là sang để viếng tang và đón Huyền Trân trở về. Phía Chăm Pa cũng cử một đoàn hộ tống đưa Huyền Trân trở về. Quan điểm này đã được nhiều nhà khoa học đồng thuận3.
Như vậy, không có chuyện Trần Khắc Chung dùng thuyền nhẹ cướp Huyền Trân trở về thì cũng không thể có chuyện hai người tư thông với nhau. Bởi lẽ, đoàn đi đón Huyền Trân trở về rất đông, lại có một đoàn hộ tống của người Chăm Pa với tư cách là đưa hoàng hậu Paramesvari, vợ vua Chế Mân trở về nước, những người theo hầu công chúa rất đông. Thân phận là hoàng hậu nước Chăm Pa trở về, bối cảnh vừa mất chồng, xa con, những phẩm chất cao đẹp của một người phụ nữ Việt Nam, v.v.. không cho phép ai có thể tiếp cận Huyền Trân để có thể diễn ra chuyện tư thông như mấy dòng Đại Việt sử ký toàn thư ghi chép.
Nhiều quan điểm cho rằng, không phải tất cả những nội dung của Đại Việt sử ký toàn thư ghi chép đều chính xác, ĐVSKTT cũng có những nhãn quan chính trị riêng của người viết, nên không phải điều gì cũng khách quan. Có quan điểm cho rằng “những điều ghi chép của ĐVSKTT về cuộc hôn nhân của Huyền Trân “thiếu một sự thực khách quan và không phù hợp với phong tục của Chăm Pa”4.
Trước đây, rất nhiều tác giả, nhiều công trình, tác phẩm của các nhà nghiên cứu, các nhà văn, nhà thơ… đã dựa vào những dòng ghi chép ít ỏi của ĐVSKTT nêu trên mà không có phê bình, phản biện, xem đó nghiễm nhiên là sự thật lịch sử, từ đó phóng tác, thêu dệt thêm, khiến cho hậu thế càng hiểu lầm về Huyền Trân, làm ảnh hưởng đến nhân cách cao đẹp của Bà, che mờ những đóng góp của Bà đối với dân tộc và đạo Phật.
Tóm lại, chúng tôi cho rằng không có chuyện Trần Khắc Chung và đoàn Đại Việt sang dùng mưu để lừa người Chăm Pa cướp Huyền Trân công chúa về nước, đồng thời cũng không có chuyện Huyền Trân tư thông với Trần Khắc Chung. Điều này không chỉ minh oan cho Huyền Trân công chúa mà còn minh oan cho cả Trần Khắc Chung.
2. Những đóng góp của Huyền Trân đối với dân tộc
Sau khi Phật hoàng Trần Nhân Tông thăm Chăm Pa trở về, Ngài đã nói chuyện với Huyền Trân công chúa về việc mình đã hứa gả con gái cho vua Chăm Pa là Chế Mân. Phật hoàng đã giảng giải cho Huyền Trân về mối quan hệ Đại Việt – Chăm Pa, về giá trị của hòa bình, hữu nghị giữa hai quốc gia, về việc ngăn ngừa chiến tranh, ngăn ngừa cảnh chém giết, hy sinh xương máu của người dân, của binh lính hai nước. Huyền Trân công chúa khi đó còn nhỏ, nhưng đã hiểu được ý nghĩa hành động của Phật hoàng. Đến khi 19 tuổi, Huyền Trân đã lên đường sang Chăm Pa làm dâu, thực hiện sứ mệnh cao cả mà Phật hoàng và nhân dân Đại Việt trao gửi – sứ mệnh củng cố, gìn giữ hòa bình, sứ mệnh củng cố sự ổn định biên giới với Chăm Pa. Huyền Trân đã sẵn lòng dấn thân, gạt đi nỗi nhớ quê hương, đất nước, người thân để dâng hiến tuổi thanh xuân của mình cho đất nước, dân tộc. Việc làm của Huyền Trân đã giúp củng cố quan hệ Đại Việt – Chăm Pa thời điểm đó nâng lên một tầm cao mới, mang lại sự yên bình cho biên giới phía Nam, để Đại Việt củng cố, gia tăng nội lực nhằm phòng ngừa sự xâm lăng của phương Bắc. Không những vậy, quà sính lễ của Chăm Pa cho Đại Việt còn có 2 châu Ô, Lý (Quảng Trị, Thừa Thiên Huế và một phần Đà Nẵng bây giờ), giúp cho biên cương đất nước được mở rộng, làm tiền đề cho việc mở cõi về phương Nam sau này. Đây là một đóng góp mà có lẽ rất ít người phụ nữ Việt Nam nói chung, Ni sư Việt Nam nói riêng có thể làm được.
Không chỉ đơn thuần là sang Chăm Pa làm dâu, với sứ mệnh của một sứ giả hòa bình, mang thông điệp ngoại giao văn hóa đến Vương quốc Chăm Pa, Huyền Trân công chúa đã mang đến Chăm Pa những nét đẹp của văn hóa Việt Nam, những giá trị nhân bản mà văn hóa Việt Nam trân trọng, cũng như mang đến những giá trị văn hóa của Phật giáo Trúc Lâm mà công chúa đã được vua cha Trần Nhân Tông trao truyền. Chuẩn bị cho Huyền Trân với tư cách là một sứ giả hòa bình, trước khi về Chăm Pa làm dâu, Huyền Trân đã được triều đình dạy rất kỹ về tiếng Chăm, văn hóa Chăm, các điệu múa, bài hát tiếng Chăm, cũng như văn hóa, phong tục tập quán, lễ nghi của Việt Nam. Chính vì vậy, Huyền Trân đã được vua Chế Mân vô cùng yêu quý, phong làm hoàng hậu, đưa đi khắp vương quốc Chăm Pa để thưởng lãm danh lam, thắng cảnh và sản vật khắp các vùng miền của vương quốc Chăm Pa.
Tiếc rằng, không lâu kể từ khi Huyền Trân sang Chăm Pa, vua Chế Mân đột ngột qua đời, Huyền Trân lại quay trở về Đại Việt. Sau khi được Phật hoàng Trần Nhân Tông định hướng, Huyền Trân đã đến núi Trâu Sơn, chùa Vũ Ninh (Bắc Ninh ngày nay) xuất gia tu hành với thiền sư Bảo Phác được ban pháp danh Hương Tràng. Từ đây, Huyền Trân công chúa trở thành một Ni sư của Phật giáo Việt Nam, tinh tấn tu tập cho đến khi qua đời (1340). Trong khoảng thời gian 30 năm với tư cách là một Ni sư của Phật giáo Việt Nam, Ni sư Hương Tràng đã có nhiều đóng góp cho nhân dân khu vực Nam Định, Thái Bình và một số nơi khác. Bằng những tri thức của mình, Ni sư Hương Tràng đã dạy người dân trồng giống lúa Chiêm (Chăm Pa), dạy dân dệt vải, Ni sư còn bốc thuốc chữa bệnh cho dân nghèo. Thấy người dân thiếu ruộng, Ni sư đã bỏ tiền ra mua ruộng để chia cho dân ở làng Giành (hoặc Gành), thuộc Quỳnh Phụ, Thái Bình. Theo Nguyễn Lang trong tiểu thuyết ngoại sử Am Mây ngủ, Ni sư Hương Tràng còn dạy chữ cho người dân, nhất là các em nhỏ trong vùng.
Chính vì những đóng góp cho nhân dân, đất nước mà khi mất, Ni sư Hương Tràng đã được người dân lập đền thờ bên cạnh chùa Hổ Sơn nơi Ni sư trụ trì trong mấy chục năm. Tại Hưng Yên, huyện Ân Thi có miếu thờ Huyền Trân công chúa – Ni sư Hương Tràng. Cụ thể, Huyền Trân công chúa được thờ tại 3 điểm: đình Mão Cầu, đền Mão Đông, đền Gạo Bắc5 thuộc xã Hồ Tùng Mậu, huyện Ân Thi, tỉnh Hưng Yên. Tại Huế, người dân nơi đây ghi nhớ công lao của Bà nên đã lập đền thờ. Trải qua thời gian, miếu thờ Huyền Trân ở Huế bị tàn phá, năm 2007, thành phố Huế đã hoàn thành việc xây dựng một khu tưởng niệm Huyền Trân trên đỉnh Ngũ Phong, với diện tích lên đến 28,5 héc ta. Trong đền thờ Huyền Trân có tượng bà6, phía trước tượng có bài vị ghi dòng chữ: “phụng vi hộ quốc tý dân khai kiến Thuận Hóa Huyền Trân công chúa trai tĩnh trung đẳng tôn thần”. Thông qua bài vị, tấm bia chúng ta có thông tin về việc triều Nguyễn đã sắc phong Huyền Trân công chúa là “Trai Tĩnh Trung đẳng tôn thần”7.
Đặc biệt, tỉnh Thừa Thiên Huế đã lấy mốc thời gian năm 1306, năm Huyền Trân công chúa sang Chăm Pa làm dâu để kỷ niệm năm thành lập tỉnh Thừa Thiên Huế. Hiện nay, tại Quảng Trị, huyện Cam Lộ, vẫn có miếu thờ Huyền Trân. Tại Đà Nẵng, vùng đất Hóa Khuê cũ nay thuộc phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn vốn là một tụ điểm dân cư Việt sớm nhất bên sông Hàn. Tương truyền từ xa xưa tổ tiên người Việt ở đây đã xây dựng nên một ngôi miếu thờ Huyền Trân Công chúa bằng gạch Chăm Pa cổ có văn bia, dân gian gọi là “miếu Bà”. Tuy nhiên, do chủ trương bài trừ mê tín dị đoan nên khoảng năm 1980 ngôi miếu thờ Bà cùng văn bia đã bị đập phá san bằng. Năm 2007, vào dịp kỷ niệm 700 năm đất Thuận Hóa cũ (bao gồm thành phố Đà Nẵng ngày nay) thuộc về lãnh thổ Đại Việt, nhân dân và chi bộ Đảng thôn Sơn Thủy, xã Hòa Hải đã góp công sức xây dựng lại ngôi miếu thờ Bà tại đúng vị trí cũ. Với tinh thần bảo tồn nét xưa cũ, người dân đã làm hàng rào cách điệu bằng gạch Chăm Pa xưa. Để ghi nhớ công ơn của Bà, trước bàn thờ có khắc đôi câu đối: Thiên tạo Kim Sơn danh vạn thế/ Quốc tôn thần nữ vọng muôn thu8.
Tại Quảng Trị, người dân xóm Chùa, làng Kim Đâu, Cam Lộ, Quảng Trị đã lập miếu thờ công chúa Huyền Trân ở ven bờ sông Cam Lộ. Ngôi miếu này có cách đây gần 700 năm. Ngày xưa miếu rất to, xây bằng gạch, vòm cuốn 3 tầng, mái lợp ngói liệt có đường cổ diêm; trước miếu có tam quan, sân gạch; trước nữa là một con đường rợp tre trúc, ngoài kia là bến sông… Thời chiến tranh, bom Mỹ phá hủy miếu, người dân phải trùng tu nhiều lần qua các năm 1978, 2010. Hằng năm, người dân cả nước cùng về giỗ bà Huyền Trân, nhằm ngày 24/11 âm lịch. Đối xứng với miếu thờ Huyền Trân công chúa là một cái giếng Chăm Pa rất đẹp, với những thanh đá được đục mộng, lắp ghép như hàng mộc, vẫn còn được lưu giữ. Tương truyền, sau khi dừng chân ở vùng đất phía Nam của Đại Việt, công chúa Huyền Trân xuống thuyền ở sông Cam Lộ, theo đường thủy đi ra Cửa Việt vào Nam. Từ đó, sông Cam Lộ được đổi tên thành sông Hiếu để ghi nhận tấm lòng hiếu nghĩa của công chúa Huyền Trân”9
Tóm lại, hiện nay có nhiều nơi có các di tích thờ Huyền Trân công chúa như Hưng Yên, Thái Bình, Nam Định, Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng. Theo chúng tôi, có thể vẫn còn những địa phương khác, hoặc những di tích khác có thờ cúng Huyền Trân nhưng chưa được biết đến.
Tại các di tích nêu trên, Huyền Trân không chỉ được thờ với tư cách là một vị nữ thần, “Trai Tĩnh Trung đẳng thần”, mà còn được thờ cúng như một vị Bồ Tát, một vị tổ nghề, một mẫu thần, một vị thành hoàng, hay Bà chúa Hổ. Người dân châu Ô, châu Lý xưa nhớ công lao mở đất của Bà; người dân làng Giành (Gành/Dành) nhớ công lao chiêu dân lập ấp, dạy nghề… của Huyền Trân; người dân Vụ Bản nhớ công lao của Bà trong hoằng dương Phật pháp, lợi lạc quần sinh, giáo hóa nhân dân… Các nghi lễ, lễ hội liên quan đến Huyền Trân được nhân dân các vùng nơi có di tích thờ cúng Huyền Trân thường xuyên tổ chức, duy trì từ xưa đến nay.
3. Những đóng góp của Huyền Trân – Ni sư Hương Tràng đối với Phật giáo
Sau khi trở về Đại Việt, được sự định hướng của Phật hoàng Trần Nhân Tông, Huyền Trân công chúa đã xuất gia tu hành. Huyền Trân đã đến núi Trâu Sơn, chùa Vũ Ninh, xuất gia với thiền sư Bảo Phác, một thiền sư của Phật giáo Trúc Lâm, được thiền sư đặt pháp danh là Hương Tràng. Sau đó, thiền sư Bảo Phác đã gợi ý Huyền Trân đến huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định tu hành. Sở dĩ thiền sư Bảo Phác gợi ý Huyền Trân đến huyện Vụ Bản, Hổ Sơn để tu hành có lẽ nơi đây có quận chúa Thuỵ Bảo, là Bà cô của Huyền Trân (quận chúa Thuỵ Bảo là em của vua Trần Thánh Tông, là cô ruột của vua Trần Nhân Tông). Bà Thuỵ Bảo đã tu hành ở đây một thời gian dài. Bên cạnh lý do này, Nam Định cũng là quê hương của nhà Trần, từ đây ra chùa Phổ Minh, hành cung của nhà Trần rất gần, do đó, Huyền Trân đã về đây tu hành cho đến khi mất.
Ghi chép đầu tiên về chùa Hổ Sơn có lẽ là tác phẩm Hoàng Việt nhất thống dư địa chí của Lê Quang Định, viết năm 1806. Đoạn ghi chép trực tiếp về Hổ Sơn thì được dịch như sau (bản dịch Phan Đăng): “… lỵ sở phủ Nghĩa Hưng. Nhìn qua hướng đông nam chừng một dặm thấy có ngọn núi, tục gọi là Núi Hổ ở đầu xã Hổ Sơn, núi này cao chất ngất, dưới chân núi có một ngọn núi tròn, có đường đi xuyên qua núi, trên núi có chùa, tục gọi là Chùa Non, ngày trước vào thời Trần, công chúa Huyền Trân lấy vua nước Chiêm Thành, sau khi ông vua này mất, bà trở về nước và ra trụ trì ở chùa này, nay dân xã này vẫn còn thờ tự”10. Ghi chép này cho chúng ta thấy, ít nhất là thời điểm 1806, đầu thế kỷ XIX, việc Huyền Trân công chúa về đây tu hành, trụ trì ngôi chùa Non đã được xác nhận. Điều đó cũng có thể suy luận, có thể việc thờ phụng Huyền Trân đã được người dân nơi đây thờ tự từ lâu. Nhưng cho đến nay, chưa phát hiện được tài liệu nào sớm hơn nói về chuyện này.
Sau khi về Hổ Sơn, được sự hướng dẫn của bà Thuỵ Bảo, Ni sư Hương Tràng đã dựng am nhỏ dưới chân núi Hổ để tu hành, có thể chính am nhỏ này sau trở thành ngôi chùa Non mà Lê Quang Định đã ghi chép trong Hoàng Việt nhất thống dư địa chí. Bà đã cùng với bà Thuỵ Bảo tinh tấn tu hành, giáo hóa nhân dân, lan tỏa tinh thần, giá trị Phật giáo. Không chỉ giúp dân, dạy dân trồng lúa, trồng dâu, dệt vải, Bà còn dạy dân biết chữ, hướng dẫn Phật tử tu hành, thực hành các nghi lễ Phật giáo. Từ một am nhỏ, chùa Hổ Sơn dần dần được hình thành, trở thành một cơ sở Phật giáo, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tâm linh, tín ngưỡng, Phật giáo của nhân dân trong vùng. Ngôi chùa vẫn còn tồn tại cho đến ngày nay. Như vậy, một trong những đóng góp của Ni sư Hương Tràng đối với Phật giáo đó là góp phần xây dựng ngôi chùa Hổ Sơn. Do nguồn tài liệu hạn chế, chúng ta không biết được Ni sư Hương Tràng còn dựng thêm các ngôi chùa nào khác nữa không, đào tạo được bao nhiêu học trò, có biên soạn, san khắc kinh sách Phật giáo hay không, v.v. Tuy nhiên, chắc chắn rằng Ni sư Hương Tràng đã có đóng góp to lớn trong việc lan tỏa giá trị Phật giáo, duy trì sinh hoạt Phật giáo, thực hành Phật giáo tại chùa Hổ Sơn nói riêng, khu vực huyện Vụ Bản (thời đó là huyện Thiên Bản) nói chung, giúp cho Phật giáo lan tỏa trong đời sống xã hội. Giúp cho người dân trong khu vực được biết đến Phật giáo, được tiếp xúc với giá trị Phật giáo.
4. Một số đề xuất, kiến nghị
Trong lịch sử Phật giáo Việt Nam đã có nhiều vị Ni sư tiêu biểu, có những đóng góp to lớn đối với dân tộc và đạo pháp như Ni sư Diệu Nhân, Sư Bà Phương Dung, v.v… và bây giờ chúng ta còn có Ni sư Hương Tràng – Huyền Trân công chúa. Có lẽ, truyền thống của Ni giới Việt Nam đã được hình thành, tạo nên một dòng chảy, một mạch nguồn của Phật giáo Việt Nam từ lịch sử cho đến tận ngày hôm nay.
Các vị Ni sư tiêu biểu của Phật giáo Việt Nam nói chung, của Hà Nội nói riêng đã được nhìn nhận, tôn vinh một cách xứng đáng. Sư Bà Phương Dung được tôn vinh là danh nhân tiêu biểu của Hà Nội, được đặt tên đường11. Tuy nhiên, Ni sư Hương Tràng cho đến nay chưa được nhìn nhận và tôn vinh một cách xứng đáng. Để góp phần tôn vinh một cách xứng đáng Ni sư Hương Tràng, qua đó tiếp tục truyền thống tốt đẹp của Ni giới Việt Nam, làm tấm gương cho hậu thế noi theo, tôi đề xuất một số ý kiến sau:
Thứ nhất, đối với chính quyền các cấp cần xem xét đặt tên đường Huyền Trân công chúa tại những nơi gắn với dấu tích cuộc đời Bà. Tại Hà Nội, theo tôi được biết vẫn chưa có đường Huyền Trân. Ni giới Phật giáo Hà Nội xem xét có những kiến nghị với các cấp Giáo hội, từ đó kiến nghị với chính quyền để xem xét quyết định. Cần quan tâm giữ gìn, bảo tồn, phát huy các di tích, các di sản văn hóa vật thể, phi vật thể gắn với Ni sư Hương Tràng.
Thứ hai, đối với Giáo hội Phật giáo Việt Nam các cấp, cần có sự ghi nhận, tôn vinh một cách xứng đáng với những đóng góp của Ni sư Hương Tràng đối với đạo pháp. Cần xây dựng biểu tượng Ni sư Hương Tràng trong Phật giáo Việt Nam; xem xét việc đặt tên các cơ sở thờ tự gắn với tên Ni sư Hương Tràng, hay Huyền Trân, chẳng hạn: Ni viện Hương Tràng, tu viện Huyền Trân; tôn tạc các tượng Huyền Trân – Ni sư Hương Tràng, v.v.. cần biên soạn những tài liệu về Ni sư Hương Tràng; đồng thời, cần tiếp tục nghiên cứu, sưu tầm tài liệu, tư liệu về thời kỳ Ni sư Hương Tràng tu tập ở chùa Hổ Sơn, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định.
Thứ ba, Ni giới thủ đô cũng xem xét tôn vinh Ni sư Hương Tràng với tư cách là một Ni sư của Phật giáo Việt Nam, là một người đóng góp cho mạch nguồn Ni giới Việt Nam nói chung, Ni giới Thủ đô nói riêng; phát động phong trào học tập truyền thống tốt đẹp của Ni giới Việt Nam, học tập tấm gương của các Ni sư tiền bối, trong đó có Ni sư Hương Tràng.
PGS.TS. Chu Văn Tuấn
- Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb. Thời đại, Hà Nội, tr. 339. 2Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb. Thời đại, Hà Nội, tr 341.
- Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb. Thời đại, Hà Nội, tr. 339. 2Đại Việt sử ký toàn thư, Nxb. Thời đại, Hà Nội, tr 341.
- Xem Viện Nghiên cứu Tôn giáo, Sở Văn hóa, Thông tin và Du lịch tỉnh Nam Định, UBND huyện Vụ Bản (2024), Kỷ yếu hội thảo: Huyền Trân công chúa – cuộc đời và giai thoại tổ chức ngày 30/11/2024 tại Nam Định
- Nguyễn Đức Nhuệ (2024), Hôn nhân giữa Huyền Trân công chúa với Chế Mân năm 1306 và những hệ lụy in trong Viện Nghiên cứu Tôn giáo, Sở Văn hóa, Thông tin và Du lịch tỉnh Nam Định, UBND huyện Vụ Bản (2024), Kỷ yếu hội thảo: Huyền Trân công chúa – cuộc đời và giai thoại tổ chức ngày 30/11/2024 tại Nam Định, tr. 266
- Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Nam Định, Viện Nghiên cứu Tôn giáo và UBND huyện Vụ Bản (2024), Kỷ yếu hội thảo: Huyền Trân công chúa – cuộc đời và giai thoại tổ chức ngày 30/11/2024 tại Nam Định, tr.643.
- Tượng đúc bằng đồng, cao 2,37 m
- Xem Chu Văn Tuấn (2024), Một số dấu tích gắn với Huyền Trân công chúa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Nam Định, Viện Nghiên cứu Tôn giáo, UBND huyện Vụ Bản (2024), Kỷ yếu hội thảo: Huyền Trân công chúa – cuộc đời và giai thoại tổ chức ngày 30/11/2024 tại Nam Định, tr. 535.
- Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Nam Định, Viện Nghiên cứu Tôn giáo và UBND huyện Vụ Bản (2024), Kỷ yếu hội thảo: Huyền Trân công chúa – cuộc đời và giai thoại tổ chức ngày 30/11/2024 tại Nam Định, tr. 473-474.
- Xem Chu Văn Tuấn (2024), Một số dấu tích gắn với Huyền Trân công chúa, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Nam Định, Viện Nghiên cứu Tôn giáo, UBND huyện Vụ Bản (2024), Kỷ yếu hội thảo: Huyền Trân công chúa – cuộc đời và giai thoại tổ chức ngày 30/11/2024 tại Nam Định, tr. 532.
- Xem Chu Xuân Giao (2024), Núi Hổ Sơn và việc phụng thờ Huyền Trân công chúa trong bộ “Hoàng Việt nhất thống dư địa chí” hoàn thành đầu thời Gia Long, trong Kỷ yếu hội thảo: Huyền Trân công chúa – cuộc đời và giai thoại, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Nam Định, Viện Nghiên cứu Tôn giáo và UBND huyện Vụ Bản tổ chức ngày 30/11/2024 tại Nam Định, tr.514-515
- Tên đường Phương Dung được đặt trên quốc lộ 1A, trước chùa Yên Phú.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đại Việt sử ký toàn thư, Cao Huy Giu dịch, Đào Duy Anh hiệu đính, Nxb. Thời đại, Hà Nội, 2013.
2. Thích Nhất Hạnh, Am mây ngủ, truyện ngoại sử.
3. Dương Văn An, Ô Châu cận lục, Nguyễn Khắc Thuần dịch và chú giải, Nxb. Giáo dục, Hà Nội.
4. Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Viện Nghiên cứu Tôn giáo, Ủy ban Nhân dân huyện Vụ Bản (2024), Kỷ yếu Hội thảo Huyền Trân công chúa – cuộc đời và giai thoại, TP Nam Định, ngày 30/11.
