Mở bài
Cố Ni trưởng Thích Đàm Đễ là vị tiền bối Ni có nhiều đóng góp cho công cuộc hoằng dương giáo pháp của Phật giáo Hà Nội. Cả cuộc đời Ni trưởng luôn kiên trì tu tập Phật pháp, đạt được những thành tựu đáng ghi nhận. Thuở còn trụ thế, Ni trưởng Thích Đàm Đễ đã vinh dự giữ cương vị trụ trì chùa Lủ, tham gia vào Hội nghị thống nhất Phật giáo Việt Nam năm 1981, tổ chức tại chùa Quán Sứ thủ đô Hà Nội, và được bầu làm Ủy viên Hội đồng TW GHPGVN, cùng nhiều hoạt động đóng góp cho việc xây dựng Ni đoàn, hoằng truyền giáo Pháp. Tấm gương tu trì, hành đạo của Ni trưởng đáng để hậu thế noi theo.
2. Nội dung
2.1. Thân thế
Ni trưởng Thích Đàm Đễ, thế danh Trịnh Thị Phương sinh năm Kỷ Dậu (1909) tại làng Thọ Xương, tỉnh Bắc Giang. Thân phụ là cụ ông Trịnh Hữu Cận – một nhà Nho yêu nước, thương người, thích làm việc thiện. Thân mẫu là cụ bà Khổng Thị Cách -người nội trợ mẫu mực đảm đang. Ni trưởng là con thứ năm trong gia đình nhà có tám anh chị em (hai trai sáu gái). Song thân của Ni trưởng đều là Phật tử thuần thành, nhân hậu, chân chất của làng quê Bắc Giang.
Ni trưởng tính tình thuần hậu, khoan dung nhưng thẳng thắn và cương quyết như nam nhi, sống và lớn lên trong sự yêu thương của gia đình. Với bản chất thông minh, chăm học, nên luôn được thầy yêu bạn mến. Ni trưởng sống cuộc đời thanh đạm không thích xa hoa, không ham danh lợi, tâm tư lúc nào cũng muốn giúp đời và hoài bão xả tục xuất gia.
2.2. Thời kỳ xuất gia học đạo
Do nhiều đời trồng sâu căn lành với Tam bảo, thuở thơ ấu thường theo mẹ đến chùa lễ Phật nghe Kinh, được sự giáo dưỡng của phụ thân, nên Ni trưởng thâm hiểu Kinh Thư – Nho gia, am tường Phật pháp, sớm có ý nguyện noi gương đức Kiều Đàm Di mẫu. Khi đến tuổi trưởng thành, song thân khuyến khích Ni trưởng nên chọn đường công danh, lập gia thất, nhưng đối với Ni trưởng xem công danh như điện ảnh phù du, cuộc đời là vô thường huyễn mộng. Do đó, tuổi thanh xuân không chút luyến tiếc, đường học đạo quyết chí hoàn thành, tâm nguyện xuất trần luôn ấp ủ, nên cuối cùng đã được song thân đồng thuận. Năm 17 tuổi (1926), Ni trưởng không quản ngại đường xa, xứ lạ quê người vẫn quyết chí tầm sư học đạo, Ni trưởng đã xin phép song thân, đến chốn Tổ Niềm Xá (thôn Niềm Xá – xã Kinh Bắc – tỉnh Bắc Ninh) nay thuộc phường Kinh Bắc – thành phố Bắc Ninh, xin cầu quy y với Sư Tổ Thích Đàm Kiên. Vừa nhìn qua dung mạo, Sư Tổ Bản sư đã biết ngay tố chất của Ni trưởng, chắc chắn sau này sẽ là bậc đống lương của hàng Ni giới, nên đã hoan hỷ nhận ngay và gia tâm giáo dưỡng. Sau hai năm tu học Ni trưởng đã được Sư Tổ nghiệp Sư tin tưởng và cho thụ giới Sa-di-ni tại chốn tổ Niềm Xá.
Sau khi thụ giới Sa-di-ni, được Sư Tổ tận tình chỉ dạy. Ni trưởng không quản cực nhọc, chuyên tâm chấp tác ngày đêm phụng Phật, sự sư, dùi mài kinh điển Đại thừa, tinh nghiêm giới luật. Mặc dù tuổi còn trẻ nhưng với lòng hiếu học, Ni trưởng luôn luôn tinh tiến tu học, nên được là đệ tử xuất sắc nhất trong chốn Tổ. Trải qua thời gian tu học, chí nguyện xuất gia đã đầy đủ duyên lành, Ni trưởng được Bản sư cho đăng đàn thụ giới Tỳ kheo Ni tại chùa Liên Phái, Quận Hai Bà Trưng, Hà Nội. Lúc đó Ni trưởng tròn 20 tuổi.
2.3. Thời kỳ hóa đạo
Sau khi chính thức được dự vào hàng Tăng bảo, Ni trưởng được Sư Tổ phân công đến trông nom chùa Âm Hồn (còn gọi chùa Thương) thuộc phủ Lạng Thương, tỉnh Hà Bắc (nay không còn nữa vì năm 1954 bị thực dân Pháp đánh phá tiêu hủy), rồi đến làm trụ trì chùa Thành thuộc phủ Lạng Thương, tỉnh Hà Bắc nay thuộc tỉnh Bắc Giang, sau đó đến chùa Hòa Yên, xã Thọ Xương, tỉnh Hà Bắc (tỉnh Bắc Giang ngày nay). Tuy sống trong cảnh chùa làng tịch mịch, đời sống thanh đạm nhưng với ý chí thượng cầu Phật đạo hạ hóa chúng sinh, nghiêm tầm giáo nghĩa Đại thừa, Ni trưởng không một phút sao nhãng. Đồng thời Ni trưởng bí mật nuôi giấu cán bộ hoạt động cách mạng tại chùa Thành, một hôm giặc Pháp đến chùa xét hỏi, Ni trưởng thông hiểu tiếng Pháp đã nói tránh đi là “tôi thuê thợ về cày cấy chứ không có Việt Minh đâu.”
Khi nhân dân miền Bắc đứng lên làm cách mạng, Ni trưởng chẳng ngại hiểm nguy, tích cực tham gia phong trào yêu nước, nuôi giấu cán bộ cách mạng. Hơn nữa Ni trưởng còn tham gia vào Hội Phật giáo Cứu quốc Bắc Giang, tiếp tục hăng hái hoạt động cách mạng góp phần vào cuộc giành độc lập, tự do cho dân tộc.
“Vả chăng quyền xảo thích trung Bồ tát đa hạnh thiệt trong đạo này Làm sao mà đặng lợi người
Giúp nước cứu đời cũng là một việc tu”.
Năm 1930, Đảng Cộng sản Việt Nam được thành lập. Đến năm 1935, phong trào cách mạng dâng cao, với cương vị trụ trì, là một vị Ni trẻ giác ngộ lời Phật dạy: “Phật pháp bất ly thế gian giác” để được lợi ích cho số đông, Ni trưởng đã đóng góp một phần không nhỏ vào sự nghiệp đấu tranh hào hùng của dân tộc giải phóng đất nước. Năm 1945 đến năm 1946, thực dân Pháp tiến hành bắn phá miền Bắc, theo lời kêu gọi “Toàn quốc kháng chiến” của cụ Hồ Chủ Tịch, nhân dân thực hiện “vườn không nhà trống”, đến khi kháng chiến bùng nổ, chùa chiền miền Bắc cũng bị ảnh hưởng, Ni trưởng đành phải bỏ cảnh chùa để đi lánh nạn giặc xâm chiếm.
Sau đó Ni trưởng được Cố trưỡng lão Hòa thượng chùa Châu Long, phố Trấn Vũ, quận Tây Hồ, thành phố Hà Nội mời về trụ trì chùa Lủ thuộc xã Đại Kim, huyện Thanh Trì ngoại thành Hà Nội, nay thuộc phường Đại Kim, quận Hoàng Mai, thành phố Hà Nội. Trong thời kỳ kháng chiến dù khó khăn về mọi mặt, nhưng với ý chí cầu học, luôn giữ gìn uy nghi tế hạnh, tấm lòng yêu nước thương dân, Ni trưởng còn đỡ đầu cho những gia đình không nơi nương tựa ở tại chùa Lủ. Ni trưởng còn tích cực tham gia các phong trào tăng gia sản xuất, gửi tiền tiết kiệm… cùng nhân dân góp phần bảo vệ miền Bắc và chi viện sức người, sức của cho công cuộc giải phóng miền Nam thống nhất đất nước.
Bên cạnh đó Ni trưởng vẫn luôn đặt việc giáo hóa đạo, hoằng dương Phật pháp, đào tạo Ni chúng lên hàng đầu. Đặc biệt là trong việc giáo dục Phật giáo, bằng thân giáo khẩu giáo, Ni trưởng luôn nghiên cứu giới luật, tụng Kinh lễ Phật làm tấm gương cho hàng hậu học noi theo, ngay cả những lúc thân tứ đại trở nên nhức mỏi vẫn không sao nhãng, có lần đệ tử thị giả khuyên Ni trưởng nghỉ một chút lấy sức, nhưng Ni trưởng nói “Lễ Phật niệm Phật phải coi như bữa cơm không ăn thấy đói mới được”. Trong suốt quá trình hành đạo, hoằng khai chính Pháp, tiếp độ Ni giới, Ni trưởng luôn dùng tâm từ hòa, đức độ để sách tiến đại chúng tu học và hành đạo. Những buổi giảng dạy, Ni trưởng thường nhắc nhở các Ni sinh luôn ghi nhớ lời Phật dạy, trọn đời kiên trì giới Luật để cải hóa thân tâm và hoàn cảnh, hầu báo đáp hồng ân Tam Bảo.
Trong giáo pháp của Phật, Luật tạng là một trong ba tạng Thánh giáo có công năng đưa hành giả từ phàm phu lên bậc Thánh vị giải thoát an vui. Giới luật được coi là kỷ cương trong Phật pháp, là cách mạng Tăng già. Nơi nào giới luật được hoằng truyền nơi đó Phật pháp hưng thịnh. Trước khi nhập Niết bàn, Phật dạy: “Dĩ Ba-la-đề-mộc-xoa-vi sư, Tỳ-ni-tạng trụ Phật pháp cửu trụ”. Ni trưởng thường dạy Ni chúng: Hãy xả bỏ tâm kiêu mạn đem đạo đức và lòng từ bi cảm hóa quần sinh. Đạo Phật không dùng giáo quyền để thu nạp tín đồ mà tự mình “hữu nghi khả úy, hữu nghi khả kính”. Ni trưởng là bậc uyên thâm giới Pháp, tinh nghiêm giới Luật. Vì thế trong những giới đàn Hội đồng giới sư Ni của Phật giáo Thành phố Hà Nội, Ni trưởng được cung thỉnh làm Hòa thượng đàn đầu truyền giới cho giới tử Ni.
Hàng năm vào các kỳ an cư với trách nhiệm của một vị Tỳ kheo Ni “Kết hạ an cư nãi Tỷ Khiêu Ni chi yếu vụ”. Ni trưởng tòng Tăng an cư tại Tổ đình Vân Hồ, Bà Đá, Quán Sứ, Ni trưởng đều được cử giữ chức Thủ chúng Ni. Thời kỳ an cư tuy khó khăn vất vả nhưng chư Tăng Ni sinh hoạt tu học trong tinh thần lục hòa, tràn đầy đạo vị. Thượng tọa Thích Thanh Hùng – chùa Vẻ (Tư Khánh) phường Đông Ngạc, quận Nam Từ Liêm, Hà Nội từng nói: “Khi hạ an cư cần phải mang gạo, rau từ chùa đến trường để ăn, người ở tận Sơn Tây, người ở Chúc Sơn, đường xa phải đi hết nửa ngày mới tới trường. Ni trưởng thường bảo rằng cố gắng lên con tu hành vất vả thế mà vượt qua được, xứng đáng làm con gái họ Thích.” Ni Sư trụ trì kế đăng Chùa Lủ (Diên Phúc) từng kể cho hàng đệ tử nghe: “Có những đêm mưa dầm tháng Bảy, Ni trưởng lo lắng sợ nhà bị dột, nhẹ nhàng đi đắp chăn lại cho con trẻ giấc ngủ ngon lành hơn, không ngờ sau Ngài có một đệ tử thị giả tỉnh dậy không thấy Thầy nên đi tìm. Ni trưởng ân cần bảo con về nghỉ đi để sức khỏe ngày mai học tập và chấp tác nữa.” Với các bậc tôn đức, Ni trưởng luôn khiêm cung thân cận để tăng trưởng công đức, học hỏi giáo lý, nghĩa huyền vi và lân mẫn thân tình chỉ bảo giúp đỡ Ni giới sơ cơ học đạo. Cố trưởng lão Hòa thượng Kim Cương Tử viện chủ chùa Trấn Quốc quận Ba Đình, thành phố Hà Nội đã chia sẻ: “Khi làm việc Tăng Ni trẻ tôi rất tự hào khi Giáo hội có một Ni trưởng tuy dáng vẻ mảnh mai nhưng luôn nhiệt tâm trong công việc Phật sự, nếu thế hệ sau mà có được người dẫn dắt Ni chúng như Ni trưởng thì chúng tôi rất yên tâm khi khuất bóng.”
Uy tín ngày một nâng cao, trách nhiệm ngày một thêm gánh nặng, ngày 7/11/1981, tại Hội nghị thống nhất Phật giáo Việt Nam, tổ chức tại chùa Quán Sứ Thủ đô Hà Nội, Ni trưởng được bầu làm Ủy viên Hội đồng TW GHPGVN. Sau ngày thành lập Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Ni trưởng được suy cử làm Phó ban Trị sự giáo hội Phật giáo Việt Nam Thành phố Hà Nội, ở cương vị thủ chúng Ni thời kỳ đầu của Ni chúng thủ đô. Không những thế, Ni tưởng còn là người có công lao to lớn với việc tìm kiếm trụ cột Ban Trị sự thành hội Phật giáo Hà Nội, thời kỳ đầu. Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm viện chủ chùa Bằng A phường Hoàng Liệt, quận Hoàng Mai, thành phố Hà Nội trong bài giảng trên lớp Tăng Ni Trường Trung cấp khóa 4, Ngài đã nhắc hàng hậu học chúng con về Ni trưởng là người giữ luật, nhiếp chúng rất tài, bao dung và độ lượng quả là hiếm có hiện nay. Ni chúng, giới tử dưới thời Ni trưởng dẫn dắt nay không còn nhiều như: Ni trưởng chùa Hoàng Mai (Nga My tự) phường Hoàng Văn Thụ, quận Hoàng Mai; Ni trưởng chùa Liên Đàm (chùa Linh Đường) phường Hoàng Liệt; Ni trưởng Thích Đàm Nga chùa Long Đằng, thôn Long Đằng, xã Phùng Chí Kiên, huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên… đều là giới tử của cố Ni trưởng.
Trong khó khăn chung cả nước, đặc biệt là đội ngũ Tăng Ni trẻ tuổi, tài năng, tâm huyết để hoằng dương chính Pháp, lãnh đạo Giáo hội và Thành hội, Ni trưởng đã cùng Hòa thượng Thích Đức Nhuận – đệ nhất Pháp chủ Giáo hội Phật giáo Việt Nam luôn ôm ấp hoài bão đào tạo Tăng tài để “kế vãng khai lai”. Ni trưởng cũng đã nhiệt tâm đóng góp tài vật, cổ động chư Ni và Phật tử ủng hộ thường xuyên và đã thành lập được một cơ sở đào tạo Tăng Ni thủ đô để mạng mạch: “Phật pháp trường tồn – chúng sinh dị độ”.
Tu có học mới rạng ngời chính Pháp Học có tu mới lợi đạo ích đời.
Thực hiện lời chư Tổ dạy: “Tiếp dẫn hậu lai – báo Phật ân đức”, Ni trưởng đã độ được bốn đệ tử xuất gia: Sư cụ Thích Đàm Đức trụ trì chùa Khương Trung, phường Khương Trung, quận Thanh Xuân, thành phố Hà Nội; Ni trưởng Thích Đàm Khiêm trụ trì chùa Đoan Minh, làng Thổ Hà, xã Vân Hà, huyện Việt Yên, tỉnh Bắc Giang; Ni trưởng Thích Đàm Ánh trụ trì chùa Phụng Thánh, số 39 ngõ Cống Trắng, phường Khâm Thiên, quận Đống Đa, thành phố Hà Nội; Ni trưởng Thích Đàm Thuận trụ trì chùa Vũ Thạch, số 13B phố Bà Triệu, phường Tràng Tiền, quận Hoàn Kiếm, thành phố Hà Nội. Các Cụ đều là những bậc Thầy mẫu mực, là tấm gương cho hàng đệ tử, làm rường cột cho Giáo hội.
Khi nước nhà hoàn toàn thống nhất, nhân dân ca khúc khải hoàn, năm 1985 mặc dù đời sống nhân dân vẫn đang còn khó khăn sau những năm chiến tranh khốc liệt, đất nước đang trong giai đoạn bước vào thời kỳ đổi mới, nhưng với tài năng và tâm huyết của Ni trưởng đã cùng Tăng Ni khuyến hóa trùng tu Tượng Pháp trang nghiêm chính điện chùa Bà Đá (thuộc số 3 phố Nhà Thờ). Lúc đó Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm và Hòa thượng Thích Thanh Quang chùa Phú Xá, quận Tây Hồ còn là những vị Tăng trẻ và tràn đầy nhiệt tâm, nên được Ni trưởng rất quý. Đến bây giờ khi có dịp Tăng Ni học chúng vấn an, Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm nói: “Thời gian đó vất vả lắm, có dành dụm được chút tiền mượn người cũng không có người làm, nên có hai thanh niên trẻ như chúng tôi là hiếm lắm nhưng nghĩ lại rất vui vì nửa đêm dậy làm mới thấu hiểu cảnh đêm dài”. Ngài vẫn nhắc tới cố trưởng lão Ni trưởng với sự kính trọng và luôn mong rằng thế hệ sau phải học tập và noi theo gương sáng của Ni trưởng.
Tháng 2 năm 1989, Thành hội Phật giáo Hà Nội khai giảng Trường Cơ bản Phật học, Ni trưởng tham gia vào ban giảng huấn giảng dạy Ni giới. Với uy đức quản chúng của Ni trưởng không có Ni chúng nào sao nhãng việc tu học và giờ đây đều giữ cương vị thủ chúng Ni ở trong các quận huyện trong và ngoài của thủ đô.
Nơi chùa Diên Phúc, để có được Phật tượng trang nghiêm cho Phật tử có nơi chiêm bái và lưu lại hậu thế, Ni trưởng đã chú tạo tôn tượng Đức Quán Thế Âm bằng đồng, đến mùa thu năm Nhâm Thân (1992) thì Phật sự được viên thành. Trong lễ an vị Thánh tượng Quán Thế Âm, mọi người đều hoan hỷ với một công trình mỹ thuật do Ni trưởng phát nguyện tôn tạo.
2.4. Thời kỳ viên tịch
Tháng 8 năm 1995 (tháng 7 năm Ất Hợi), theo lẽ vô thường thân tứ đại mỏi mòn, Ni trưởng lâm trọng bệnh, môn đồ cùng các bác sĩ Bệnh viện Việt Đức đã hết lòng chăm sóc điều trị. Gần 90 tuổi đời và 70 năm khép mình trong Thiền gia, cả cuộc đời Ni trưởng đã đem hết thân tâm phụng sự đạo pháp, dân tộc, không nề gian khó nhọc. Bao năm xả thân vì đạo vì đời, thân tứ đại cũng đến hồi hư hoại trả về cho tứ đại. Ni trưởng đã thuận thế vô thường, an nhiên viên tịch vào ngày 14 tháng 8 năm 1995 (nhằm ngày 19 tháng 7 năm Ất Hợi), trụ thế 87 tuổi, hạ lạp 58 năm.
“Bản hoài xuất thế dạ hằng mong, Phật pháp thâm sâu sớm ghi tòng, Từ gốc hoàng dương cười giải thoát Niết bàn, sinh tử mặc thong dong.”
3. Kết luận
Ni trưởng Thích Đàm Đễ đã khuất bóng, để lại sự mất mát lớn đối với Phật giáo Hà Nội, môn nhân đệ tử, nhất là Ni chúng Hà Thành. Tứ chúng đồng thương tiếc một bậc danh Ni đã trọn đời hy sinh cho đạo pháp và dân tộc. Dòng thời gian âm thầm trôi biền biệt nhưng tấm gương sáng chói, công hạnh tuyệt vời, chí nguyện cao cả, trí đức viên dung của Ni trưởng mãi mãi khắc sâu và rạng chiếu trong tâm khảm của mỗi đệ tử và là thạch trụ sáng ngời cho hậu học noi theo tu hành. Quả thực là:
Hương của các loài hoa chiên đàn
Đa già la hay mạt lị đều không thể bay ngược gió Chỉ có mùi hương đức hạnh của người chân chính Tuy ngược gió vẫn bay khắp muôn phương.
Sư cô, TS. Thích Đàm Thanh
