1. Mở bài
Ni trưởng Thích Đàm Dung (1912-1965) được xem là vị Giáo thụ nổi tiếng về đạo hạnh và học thức của trường Ni học Vân Hồ ở Hà Nội. Người sinh ra tại huyện Gia Lâm, thụ giới khi 16 tuổi, và sau đó trở thành một trong số ít chư Ni được cử sang Pháp tu học. Với học vấn uyên thâm và sự giác ngộ giáo lý Phật Đà, Ni trưởng trở thành một vị trí thức nổi tiếng của Ni chúng Hà Nội. Người đã từng được mời dạy học ở Quốc Tử Giám, chùa Quán Sứ. Tại chốn Tổ đình Xã Đàn, Ni trưởng đã mở các lớp dạy học cho Ni chúng, lập ra trường hạ. Ni trưởng đã có công lao rất lớn trong việc thành lập trường Ni học Vân Hồ (1949-1953) và mở ra Trường Hạ nơi đây. Có thể nói, quá trình tu học và đóng góp của Ni trưởng Thích Đàm Dung góp phần làm rạng rỡ các chư Ni tiền bối hữu công Phật giáo Thủ đô và Phật giáo miền Bắc Việt Nam.
2. Nội dung
2.1. Thân thế
Ni trưởng có thế danh là Nguyễn Thị Đậu pháp danh Đàm Dung, Đạo hiệu Thuần Hòa, sinh năm 1912 tại thôn Cam, xã Cổ Bi, huyện Gia Lâm, thành phố Hà Nội. Thân phụ của Người là cụ Nguyễn Văn Ích, thân mẫu là cụ Nguyễn Thị Cỏn. Ni trưởng là con lớn nhất trong gia đình có bảy chị em. Ni trưởng sinh ra và lớn lên trong gia đình trung lưu, phúc hậu, nhiều đời có nhân duyên với Phật pháp. Ngay từ khi còn nhỏ tuổi, tâm tư của Ni trưởng luôn ấp ủ một lý tưởng xuất gia. Ni trưởng đã có lòng mến mộ Phật pháp nên đã nhiều lần Người xin phép cha mẹ được xuất gia học đạo.
2.2. Thời kì xuất gia – tu học và hành đạo
Chính vì thế, khi còn rất trẻ được sống trong sự yêu thương của gia đình, với sự đồng ý cũng như trợ duyên của cha mẹ, Ni trưởng sớm nhận thấy cuộc thế vô thường, đời người giả tạm, hạnh phúc mong manh, Ni trưởng đến chốn Tổ Xã Đàn xuất gia làm đệ tử Sư Tổ Thích Đàm Phú. Mặc dù tuổi còn nhỏ nhưng với lòng hiếu học, Ni trưởng luôn tinh tiến tu học, trau dồi Kinh-Luật-Luận, là đệ tử xuất sắc nhất trong chốn Tổ. Được cụ Tổ tận tình chỉ dạy nên Ni trưởng càng chuyên tâm, ngày đêm sáu thời không ngừng tu tập. Khi 16 tuổi, Ni trưởng được thụ giới Sa-di Ni tại tổ đình Xã Đàn. Ni trưởng được thụ giới cụ túc năm 20 tuổi, chính thức đứng trong hàng ngũ đệ tử Phật.
“Bấy lâu ao ước tấm cà–sa, Đượm mầu giải thoát hạnh ly gia Từ bi rộ nở trong tâm trí
Con đường sinh tử nguyện thoát ra.”
Với tâm khát ngưỡng giáo pháp Phật Đà, Ni trưởng đã xin Sư Tổ cho đi sang Pháp học. Cần phải nói thêm rằng, Ni trưởng là một trong số rất ít Ni sư Việt Nam được sang Pháp tu học, trải qua những năm du học đất khách xứ người đến ngày thành quả viên mãn, Ni trưởng trở về nước tiếp tục tu học và phụng sự đạo Pháp.
Trong thời kỳ kháng chiến, với biết bao khó khăn về mọi mặt, nhưng với ý chí cầu học, Ni trưởng vẫn luôn cố gắng tinh cần học đạo, giữ gìn uy nghi tế hạnh. Khi trở về thăm người em gái duy nhất của cố Ni trưởng, cụ đã tâm sự chia sẻ rằng: “Thời kỳ chống Pháp Ni trưởng là Ni giới trẻ tuổi đầu tiên đứng ra nuôi giấu cán bộ, cất giữ bảo mật hồ sơ chiến lược của lực lượng vũ trang cũng như họp bàn chiến thuật cho các trận chiến trong chùa Xã Đàn.” Ni trưởng đã vinh dự từng được yết kiến và dự hội nghị họp bàn chính sự hôm đó có cả cụ Hồ Chủ Tịch.
Ni trưởng luôn phát huy tinh thần phụng đạo yêu nước, đặc biệt là trong việc giáo dục Phật giáo. Ni trưởng được mời dạy học ở Quốc Tử Giám, chùa Quán Sứ, khi ấy, Ni trưởng giảng bộ Yết Ma Chỉ Nam. Tại chốn Tổ đình Xã Đàn, Ni trưởng đã mở các lớp dạy học cho Ni chúng, lập ra Trường Hạ. Ni trưởng đã có công lao rất lớn trong việc thành lập trường Ni học Vân Hồ (1949-1953) và mở ra Trường Hạ nơi đây. Trong thời kỳ này Ni trưởng luôn đặt việc đào tạo, truyền dạy cho Ni chúng lên hàng đầu, đồng thời còn có sự góp sức của Ni trưởng Thích Đàm Soạn – Viện chủ các ngôi Tự viện Thanh Nhàn, Đức Viên. Ni trưởng được thỉnh làm Giám viện và quản chúng Ni tại Ni viện Vân Hồ.
Ni trưởng Thích Đàm Dung được coi là vị Giáo thụ nổi tiếng về đạo hạnh và học thức của trường Ni học Vân Hồ. Tăng Ni, Phật tử còn biết tới Người với tư cách là một thi nhân bởi người có tài làm thơ Đường luật rất hay. Ngoài việc giảng dạy Phật pháp cho Ni chúng, Ni trưởng còn tham gia là Ủy viên Ban Trị sự Trung ương Giáo hội Thống Nhất Việt Nam ở miền Bắc. Người được coi là một trong số ít Ni sư có tài, tâm và đạo hạnh thực sự. Chính vì thế, trong cuốn Việt Nam Phật giáo sử luận (tập III) của Nguyễn Lang, tác giả đã dành những dòng chữ để viết về Ni sư: “Ni sư Đàm Dung thật là một khuôn mặt có thể gọi là chói sáng của Ni viện Vân Hồ”. Ni trưởng là một người không chỉ nổi tiếng về đạo hạnh và học thức mà còn đào tạo được rất nhiều vị Ni tăng tài cho Giáo hội Phật giáo, tiêu biểu như Ni trưởng Thích Đàm Lựu, Ni trưởng Thích Đàm Hữu, Ni trưởng Thích Đàm Hảo, Ni trưởng Thích Đàm Kim, Ni trưởng Thích Đàm Nhâm, Ni trưởng Thích Đàm Bình, v.v… Có thể coi đây là một nhận xét rất xác đáng, cẩn trọng để tôn vinh những vị có công lao đóng góp thật sự cho đạo pháp.
Năm 1952, Ni trưởng đã được hội Dược Sư mời cùng Ni trưởng Đàm Soạn vào viếng chùa Dược Sư ở Gia Định, Ni trưởng đã khích lệ Ni chúng nỗ lực trùng tu xây dựng tiếp độ Ni chúng, Ni trưởng xúc động xuất khẩu thành một bài thơ:
Bỗng dưng mình lại hóa thành tiên Lướt gió tung mây gặp bạn hiền Dự tiệc bàn đào tiên nữ đãi, Hòa bình đượm ấm nghĩa đào viên.
Đối với các bậc trưởng thượng, tôn túc, Người luôn hết mực khiêm cung, tôn kính. Đối với hàng hậu học, Người luôn chỉ bảo tận tình. Trong làng, xã, Người luôn được Phật tử và người dân tôn trọng và mến mộ bởi đức khiêm cung. Chúng con còn nghe dân gian truyền lại câu chuyện, có Phật tử Hồng Tĩnh nghe danh của Ni trưởng là bậc tài giỏi về chữ nghĩa nên đã đến tham vấn với Ni trưởng. Ni trưởng chỉ khiêm cung mà trả lời rằng: “Thánh hiền không chấp chữ điền bà!”. Đó là tinh thần vô chấp, vô ngã, trong sáng và khiêm tốn hết mực của một hành giả chân tu, trí tuệ xán lạn, luôn biết xả thân vì đạo Pháp và vì lợi ích của quần sinh.
“Hoa đời hoa đạo đua nhau nở Mãi mãi ngàn sau vẫn ngát hương.”
2.3. Thời kì viên tịch
Cả cuộc đời của Ni trưởng hoạt động theo chí nguyện vị tha, danh lợi chẳng màng. Tựa như gỗ chiên đàn có mùi hương rộng tỏa, uy đức và tài danh của Ni trưởng khiến nhiều người xuất gia và tại gia kính ngưỡng. Sự nghiệp giáo dục đang còn dang dở non trẻ, Giáo hội rất cần những người như Ni trưởng nhưng hữu thân, hữu bệnh không sao tránh khỏi quy luật vô thường.
“Nhẹ nhàng giữa cõi hợp tan
Hóa thân viên mãn hào quang sáng ngời”.
Mặc dù Ni trưởng đã được các đệ tử và các bác sĩ Bệnh viện Việt Xô tận tình chữa trị, chăm sóc nhưng vì tuổi cao sức yếu, Ni trưởng đã thâu thần thị tịch vào mùa Hạ, nhằm ngày 19 tháng 6 năm 1965, trụ thế 54 năm và 30 hạ nạp.
3. Kết luận
Hơn nửa thế kỷ đó cũng là khoảng thời gian Ni trưởng Thích Đàm Dung cống hiến trọn vẹn cuộc đời cho Đạo pháp và nhất là đối với hàng Ni giới trong việc trao truyền giới châu tuệ mệnh, phát triển sự nghiệp giáo dục Ni tài, là tấm gương sáng cho hàng hậu học noi theo. Ni trưởng vội khuất bóng nơi Ta – Bà, bỏ lại các pháp hữu vi giả tạm, hạnh nguyện chưa tròn, đường phụng sự đạo pháp và chúng sinh còn dang dở. Thật đúng là:
“Một mai thân xác tiêu tan,
Đạo phong lưu lại thế gian muôn đời Pháp thân lồng lộng sáng ngời,
Sáng soi pháp giới, rạng ngời Chân như”.
Ni sư Thích Đàm Ngân
