Tóm tắt:
Đạo Phật có mặt tại Việt Nam cách đây hơn hai ngàn năm, từ khi du nhập cho đến nay, trải qua nhiều thịnh suy, Phật giáo vẫn luôn giữ vai trò trọng yếu trong đời sống chính trị, tư tưởng văn hoá, xã hội Đại Việt và đã viết nên những dòng vàng son cho lịch sử dân tộc Việt. Điển hình như: đầu Công nguyên, Ni sư Phương Dung ở chùa Yên Phú vốn là nữ tướng của Hai Bà Trưng. Tinh thần hộ quốc an dân, nhập thế, hòa mình cùng dân tộc của đạo Phật là sợi chỉ xuyên suốt thể hiện rõ trong các lĩnh vực của đời sống xã hội con người. Từ những vị Quốc sư, Thiền sư, cho đến vua quan, quý tộc, các giới trí thức đều hòa nhập Phật pháp. Với xu hướng đó, Ni giới của Phật giáo cũng đóng góp không ít phần tâm lực, trí lực và sức lực vào công cuộc hộ quốc an dân bảo vệ đất nước. Ngang qua hành trạng, cuộc đời, đạo nghiệp, sự cống hiến của chư vị chúng ta, thấy rõ những nỗ lực phụng sự, dâng hiến cả cuộc đời mình cho đạo pháp và dân tộc, đây là điều rất đáng trân trọng và cũng là những tấm gương sáng cho hàng hậu học chúng ta noi theo.
1. Dẫn nhập
Tri ân chư tiền bối Ni từ thuở ban sơ đã gieo trồng hạt giống, vun bồi mầm xanh yêu nước thương dân. Các Sư trưởng đã vận dụng hết tâm lực, trí lực cả lòng từ bi rộng lớn đến cho đời, dâng hiến hết nguyện lực cho đạo pháp. Trong những kho tàng sử liệu nước nhà, xuất hiện rất nhiều danh Ni là những bậc nữ lưu anh hùng và tài ba đã đóng góp không ít công sức của mình vào quá trình dựng nước và giữ nước. Tài liệu chính sử viết về Ni giới Phật giáo ở giai đoạn từ đầu công nguyên đến thế kỷ thứ X hết sức ít ỏi. Tuy nhiên, việc tìm hiểu về vai trò, vị thế và sự đóng góp của người phụ nữ ở giai đoạn nào cũng hết sức quan trọng và cần thiết, một điều đặc biệt là vào năm 40- 43 sau Công nguyên trong số 8 vị nữ tướng của Hai Bà Trưng chống quân Nam Hán, xóa tan ách thống trị hơn hai trăm năm của các triều đại phong kiến phương Bắc, trong đó có 5 nữ tướng là hàng xuất gia, danh tiếng của các nữ tướng ấy đã được ghi tạc lên bia đá, ghi vào thần tích lịch sử và được nhân dân Việt đời đời ca ngợi.
Trước tình cảnh bất ổn, khốn khó lầm than của đất nước, chư Ni quyết định tạm rời ngôi Già lam an tịnh để lên đường cứu quốc, thể hiện tinh thần yêu nước thương dân của người phụ nữ Việt Nam “giặc đến nhà, đàn bà cũng đánh”, người phụ nữ chân yếu tay mềm, gạt hết tính nữ nhi của đời thường, biến thành nữ dũng hào kiệt, ý chí quả cảm, đầy khí phách, mang đầy bản lĩnh của một nữ tướng, đầu quân ra trận, tài giỏi thao lược cầm binh thư, huy động tinh thần đoàn kết của toàn dân, đối đầu với những hiểm trận tạo nên những chiến thắng oai hùng đáng kính. Sau khi đất nước thái bình, các vị danh Ni ấy lại trở về chốn thiền tịnh, tiếp tục tịnh tu và hoằng dương đạo pháp. Đây cũng chính là những hình ảnh của chư vị bồ tát hiện hữu như những bông hoa sen tỏa hương thơm ngát trong nguồn mạch nhập thế, sẵn sàng phụng sự cho đạo pháp và dân tộc.
2. Tinh thần dũng khí của Ni giới Phật giáo Việt Nam
Nhiều nhà Khảo cổ, Bia ký, truyền thuyết được ghi chép lại thành văn trong lịch sử Phật giáo Việt Nam thì Ni giới của Việt Nam đã hiện diện từ rất sớm và có vị thế, vai trò lớn lao trong việc hoằng dương chánh pháp, góp phần trong việc làm phát triển và hưng thịnh Phật giáo Việt Nam. Đặc biệt là trong thời kỳ vàng son chư Ni cùng dân tộc đứng lên đấu tranh giành lại tự do, tự chủ, xây dựng đất nước bảo vệ quyền chủ nghĩa xã hội.
3. Khái lược về tiểu sử và hành trạng, đạo nghiệp của những tiền bối Ni tiêu biểu từ đầu công nguyên đến thế kỷ X
3.1. Ni sư Phương Dung
Ni sư Phương Dung là người con thứ hai trong gia đình có hai anh em. Năm vừa tròn tuổi 16 hội đủ nhân duyên, Phương Dung nguyện không lập gia đình, quyết chí xuất gia làm đệ tử Phật. Vào một ngày kia, Cô đi đến huyện Thanh Trì (xưa gọi là Thanh Đàm), Châu Thường Tín, thành Thăng Long (Tên xưa là phủ Phụng Thiên), đến đầu làng Yên Phú Cô thấy có một ngôi chùa, nhìn thấy cảnh vật chung quanh hữu tình, thanh tịnh, Cô liền đặt tên cho ngôi chùa là Thanh Vân cổ Tự và nguyện suốt đời ở đây tu hành, khuya sớm tụng kinh, bái sám. Hiện nay tại chùa Yên Phú, huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội vẫn còn bia ký, sắc phong về công lao của Ni sư Phương Dung. Bà là một trong 5 vị nữ tướng, là Ni sư dưới tướng Hai Bà Trưng.
Ni sư Phương Dung là một nữ tướng tài ba, Sư đã cùng Hai Bà Trưng cầm quân đuổi giặc. Sư vốn dĩ là một vị xuất gia muốn học theo giáo lý Phật – đà để thoát khổ, nhưng tâm từ bi, người dân như ruột thịt của mình nên sư đã lao mình ra trận để bảo vệ dân tộc. Nghe lời hiệu triệu, Sư lập tức cùng với hai đệ tử (sử ghi là hai người con nuôi) của mình tức là Trung Vũ và Đài Liệu cùng Hai Bà Trưng phong pha ra trận đuổi giặc. “Sau khi Hai Bà Trưng xưng Vương, ban cho Ni sư Phương Dung là Quốc Mẫu”1, hai vị đệ tử là Quốc Vương và ban cho 300 mẫu đất, Ni sư Phương Dung xin Hai Bà Trưng cho lập am (Chùa Thanh Vân) thờ Đức Phật để tiếp tục tu tập tiếp tăng độ chúng, hoằng dương chánh pháp. Sau khi Sư và hai vị đệ tử Trung Vũ và Đài Liệu viên tịch, nhân dân ở Yên Phú tôn thờ làm Thành Hoàng của dân làng trong chùa đến tận ngày nay. Để ghi nhận công lao của Ni sư Phương Dung đối với dân tộc, các triều đại phong kiến Việt Nam từ thời vua Lê Trung Hưng đến triều Nguyễn đã nhiều lần sắc phong cho Sư với các mỹ tự cao quý, tôn vinh những phẩm chất tốt đẹp và sự đóng góp của Sư trưởng đối với lịch sử dân tộc. Sư Phương Dung, một nữ tu sĩ đã có những đóng góp lớn lao, đáng nghiêng mình kính nể cho Đạo pháp Dân tộc và mạng mạch Phật pháp nhờ đó chắc chắn sẽ được ngày một hưng thịnh, trường tồn mãi đến ngày sau.
3.2. Ni sư Ngọc Hoa (Vũ Thục Nương)
Vũ Thục Nương hay còn gọi là công chúa Ngọc Hoa, được người dân tôn vinh là Bát Nàn công chúa, là một vị Ni sư và cũng là nữ anh hùng đầu tiên ở Việt Nam. Theo Thần tích xã Phượng Lâu, Bát Nàn hay gọi là Thục Nương (tên đầy đủ: Vũ Thị Thục Nương). Thần phả, sắc phong và Viện Nghiên cứu tôn giáo, Ban quản lý di tích và danh thắng, Ban trị sự Thành hội Phật giáo Hà Nội và chùa Yên Phú tổ chức.
Thục Nương là con gái của Nhà giáo cũng là thầy thuốc giỏi Vũ Công Chất, thân mẫu là Bà Hoàng Thị Mầu, cả hai thân sinh đều là người gốc Việt Thường. Tuổi mới lớn Thục Nương là người con gái có nhan sắc, đoan trang, trung hậu, đảm đang, văn hay, võ giỏi nên cha mẹ đặt hiệu là Ngọc Hoa công chúa. Thưở ấu thơ, Thục Nương học nghề thầy thuốc, luyện võ và đi chữa bệnh cho dân do Thân Phụ và Thân Mẫu truyền dạy. Lên 16 tuổi, Cô hướng dẫn người dân cách trồng trọt để vụ mùa có năng suất hơn, lúc bấy giờ Cô cùng cha mẹ mình động viên người dân phải hòa hợp, tinh thần đoàn kết, hợp thành một khối sức mạnh để xây dựng, bảo vệ và phát triển Xã-Thôn Việt của vùng Phong Châu từ những năm đầu thế kỷ I sau Công Nguyên.
Vốn dĩ là người phụ nữ tài sắc vẹn toàn, đẹp người, đẹp nết, giàu lòng từ bi, yêu nước, thương dân, năm lên 18 tuổi, Cô đính hôn với ông Phạm Danh Hương, là một quận trưởng của Nam Châu. Lúc bấy giờ Thái thú Tô Định cai trị quận Giao chỉ ông là người có tính rất hung tàn nên chính sự lệnh càng thêm hà khắc, cướp giết nhiều người Việt rất tàn bạo. Ông ép Thục Nương làm vợ, bị Cô từ chối nên trả thù bằng cách giết cha và chồng chưa cưới của Thục Nương rồi cho tìm kiếm để bắt bà. Thục Nương cùng vài người thân chạy thoát ra sông Hồng rồi lên thuyền xuôi về Tiên La (nay thuộc Thái Bình). Thục Nương được các thiền sư ở chùa Tiên La giúp đỡ, nàng dần dần tu tập và huấn luyện võ thuật cho các Tăng sư để bảo vệ chùa không bị rơi vào tay giặc Hán. Bên cạnh đó, Bà âm thầm rèn luyện, chiêu binh mài võ, xây dựng lực lượng vũ trang vững chắc. Khi Hai Bà Trưng dựng cờ khởi nghĩa, chiêu mộ hiền tài hợp sức, Bà cùng các tướng lĩnh kéo quân về Mê Linh tham gia và tiếp tục dựng cờ khởi nghĩa, đánh đuổi giặc Hán. Bà là Nữ Tướng văn võ song toàn, chí khí hơn người, được Hai Bà Trưng chỉ đạo cho quyền đứng đầu, thống lĩnh các Nữ Tướng của Hai Bà Trưng trong cuộc khởi nghĩa mang 4 chữ vàng “Bát Nạn tướng quân” (Tướng quân phá nạn). Đất nước độc lập không lâu thì đến tháng 4 năm 42 sau Công nguyên, giặc Hán tiếp tục xâm chiếm nước ta, Hai Bà Trưng cùng nhiều tướng sĩ đã hy sinh anh dũng. Sau trận Cẩm Khê thất thủ, “Thục Nương đem quân về cố thủ ở Tiên La Trang để tiếp tục kháng chiến. Ngày 17 tháng 3 năm Quý Mão (năm 43 sau Công nguyên) trong trận chiến cuối cùng chống Mã Viện thống lĩnh hàng chục vạn quân Đông Hán, giặc Hán đem quân đánh căn cứ, nghĩa quân đã chống trả quyết liệt, Bà và các nữ binh đã quyết chiến đến cùng không để rơi vào tay giặc nhưng không vượt được lượng binh lớn quân Hán. Vũ Thị Thục đã rút gươm tự tiết tại gò Kim Quy bên dòng sông Tiên Hưng lúc này bà 26 tuổi”.2
Tưởng nhớ công lao của Bát Nàn tướng quân, người dân lập đền thờ, để thế hệ con cháu đời đời về sau luôn tưởng nhớ nữ tướng anh hùng của dân tộc. Các triều đại về sau đều có tuyên phong bà lên bậc thượng đẳng thần: Đời Lê Thánh Tông, sắc phong: “Ý đức đoan trang, Trinh Thục công chúa”, đến đời vua Minh Mạng sắc phong: “Dực bảo trung hưng linh phủ chỉ thắng.” Đời Khải Định sắc phong: “Dực bảo Trung hưng Linh phù Thượng đẳng thần!
Gần 2.000 năm qua, tại Phượng Lâu, Việt Trì, Phú Thọ và các đền thờ Bà ở vùng đồng bằng Bắc bộ đều tổ chức lễ giỗ đúng vào ngày Quốc giỗ vua Hùng (10/3) để giỗ Ðông Nhung Ðại tướng quân Vũ Thị Thục.
3.3. Ni sư Thiều Hoa
Theo Thần tích đền Hiền Quan (xã Hiền Quan, huyện Tam Nông) ghi lại nữ tướng Thiều Hoa là con gái của một gia đình nông dân nghèo ở động Lăng Sương bên bờ sông Đà huyện Thanh Châu (nay là xã Trung Nghĩa, huyện Thanh Thủy). Năm lên 16 tuổi thì cha mẹ cô gái qua đời, cô rời động Lăng Sương đi tìm chùa để tu, trải qua nhiều nơi, rồi Cô đến chùa Phúc Khánh, trang Song Quan (chính là chùa Hiển Quan ngày nay). Sư trong chùa thấy Thiều Hoa đã trưởng thành, khuyên cô gái cùng với những huynh đệ khác đến ứng nghĩa dưới lá cờ của Hai Bà Trưng. Tại Mê Linh, những tráng sĩ trai gái sông Đà, sông Thao, được Hai Bà Trưng nghinh tiếp nồng nhiệt, Hai Bà Trưng cử Thiều Hoa làm Tiên phong Hữu tướng và giao bổn trách chỉ huy trận đánh quyết chiến với giặc ở Luy Lâu. Bà cùng 500 quan sĩ chính thức gia nhập quân của Hai Bà Trưng khởi nghĩa đánh đuổi giặc, nhiều lần xông trận với giặc Hán đều được chiến thắng.
Thiều Hoa có công lớn trong việc thắng lợi đuổi giặc, được Trưng Nữ Vương phong làm Đông Cung công chúa nhưng bà không nhận chức quan ở triều đình, mà chỉ xin trở lại Song Quan tiếp tục tu hành hoằng dương chánh pháp, muốn được về chùa tu tập nên tâu với Trưng Vương rằng: “Kẻ hạ thần vốn là người con gái đang nguyện chốn tu hành, nên chức trọng quyền cao nào có ích gì, nếu bệ hạ nghĩ tới công lao mà ban thưởng thì xin bệ hạ gia ân cho hạ thần được thực ấp tại bản địa nơi tu hành là đủ”.3 Nghe vậy, Trưng Vương chấp nhận để Thiều Hoa trở về Song Quan và cho tu sửa lại cảnh chùa, ban phát vàng bạc, gấm vóc được thưởng cho dân nghèo. Hiện tại chùa Phúc Khánh, xã Hiền Quan cũng còn sách ghi chép rằng, khi về Song Quan, bà có thọ giới với Bồ tát Tăng Giả Nan Đã và tu hành cho đến ngày mất.Theo Thần tích thì Ni sư Thiều Hoa viên tịch vào ngày 21 tháng 7 năm Tân Sửu (năm thứ 41 sau CN). “Sau khi bà mất, Trưng Vương đã truy phong Ni sư là “Phụ Vương công chúa” và truyền cho dân làng lập đền thờ. Nhân dân Sơn Quan suy tôn bà là “Đức thánh mẫu Đệ nhất Đại Vương” của làng và thờ cúng bà”4.
3.1. Ni sư Chiêu Dung (Lý Thị Ngọc Ba)
Sự tích về người nữ anh hùng Lý Thị Ngọc Ba, sau xuất gia tu hành Ni sư được các Đông Đại học sĩ Nguyễn Bính ghi chép lại trong cuốn “Di tích và đền miếu nữ danh nhân Việt Nam”. Tại xã Thiên Lộc, huyện Thiên Lộc, phủ Đức Quang (nay là xã Hoàng Diệu, huyện Chương Mỹ, Hà Nội) có người tù trưởng tên là Đặng Công Thành kết duyên cùng bà Lý Thị Ngọc, sinh được 5 người con trai. Sau khi chồng mất, bà một mình nuôi con sống dưới chế độ bạo tàn của quân Hán, Bà rèn luyện ý chí và tinh thần yêu nước cho các con. Những người con của bà lớn khôn ai cũng có diện mạo phi thường, ứng đáp tinh thông nhạy bén, mẹ con bà đã vận động toàn dân trong vùng cùng nhau xây dựng đồn binh, ngày đêm luyện tập quân sỹ, tích lũy quân lương.
Biết Tô Định đem quân về đàn áp, bà đã cùng các con lãnh đạo quân sỹ chiến đấu tiêu diệt hàng trăm quân giặc. Sau khi bị quân Hán tấn công tiêu diệt căn cứ, bà Ngọc Ba cùng các con phải rút lui về ẩn trú ở chùa Hương Lang. Tại đây, được Thiền sư Đạo Uẩn che chở, mẹ con bà ban ngày tu tập, tụng kinh niệm Phật, ban đêm luyện tập võ nghệ. Nghe tin Hai Bà Trưng dấy binh khởi nghĩa, bà cùng các con dẫn quân về tụ nghĩa, thấy mẹ con bà khí phách phi thường, Hai Bà Trưng liền phong cho bà là Lý Thị Ngọc Ba (có ý muốn tôn sùng lãnh tụ khởi nghĩa đứng đầu là Trưng Trắc, sau là Trưng Nhị, thứ ba là Lý Thị Ngọc Ba)
“Sau khi tế cờ ở Hát Môn, Hai Bà Trưng xung trận, các đạo quân tả hữu xung đột, chống trận vang trời, quân Hán bại trận, nghĩa quân Hai bà thu phục được 65 thành. Trưng Trắc xưng vua, Trưng Nhị được phong là Bình Khôi công chúa và Lý Thị Ngọc Ba được phong là Chiêu Dung công chúa”5. Sau chiến thắng, bà được Hai Bà Trưng thưởng tiền và phong cho vùng đất Kim Cốc lúc sống hưởng thực ấp, lúc mất làm nơi thờ tự. Từ đó, bà cùng các con tổ chức cho nhân dân trong vùng làm ăn xây dựng quê hương. Tương truyền, vào một hôm (ngày 6 tháng chạp) trời đất bỗng mây mù kéo đến, gió cuộn lên cả một vùng sông Đáy, người ta thấy mẹ con bà xuống thuyền. Khi sóng yên, gió lặng chờ mãi không thấy mẹ con bà trở về, biết mẹ con bà đã mất, Hai Bà Trưng vô cùng cảm kích nên lệnh cho dân trong vùng lập miếu, xây đình để thờ phụng mẹ con bà. Kể từ đó, để tưởng nhớ đến công lao của bà và các con, nhân dân trong vùng lấy ngày mùng 6 tháng chạp hàng năm là ngày giỗ cũng là ngày hội của dân làng Kim Cốc. Dưới thời Lê Trung Hưng, vua đã từng cử đại thần về đây làm lễ dâng hương để tưởng nhớ công lao của bà và các con.
Đình thờ Nữ tướng Chiêu Dung được xây từ thế kỷ XVI thuộc làng Cốc Thượng, xã Hoàng Diệu, huyện Chương Mỹ, đại tu vào năm 1861 và 1991, được Bộ Văn hóa – thông tin xếp hạng là di tích lịch sử – văn hóa.
4. Đóng góp của chư vị danh Ni cho đạo pháp và dân tộc
Phụ nữ Việt Nam trong mọi thời đại đều luôn thể hiện vị thế vai trò quan trọng của mình trong đời sống gia đình và xã hội, luôn sẵn sàng cống hiến hết mình cho quê hương nói riêng và tổ quốc nói chung. “Trong 8 nữ tướng tài ba của Hai Bà có người con gái của Phật”6, trong sự thành tựu chung của người Phụ nữ thì cũng có không ít tâm huyết lớn lao của những bậc xuất thế tu hành, quý Ni không ngại khó khăn và đã dấn thân phụng sự, không ngừng nỗ lực, đồng lòng chung sức làm đẹp cho đạo, làm tốt cho đời. Tiêu biểu như chư vị danh Ni: Sư bà Phương Dung, Sư bà Vũ Thị Thục, Sư bà Thiều Hoa, Sư bà Chiêu Dung đã có công đóng góp cho đất nước trong việc đánh đuổi giặc Hán, quý Sư không hề tiếc thân ngủ uẩn giả huyễn ấy mà vì sự hòa bình cho đất nước, bình lạc cho người dân, đã anh dũng, quả cảm, dâng hiến hết tâm lực, trí lực, sức lực của mình vào việc xông pha trận chiến để đánh dẹp quân giặc xâm lược. Theo GS. Đinh Khắc Thuân nhận định:“Cốt lõi là có một nhân vật lịch sử bằng xương, bằng thịt đó là bà Phương Dung, nữ tướng của Hai Bà Trưng có công đánh đuổi quân xâm lược Tô Định, thu phục đất nước. Bà còn có công giúp dân trị thủy, chống lụt”.7
Những trận đánh đuổi giặc Hán các Nữ tướng là những Sư bà đã thể hiện khí phách của người con gái anh thư nước Việt, là những hàng xuất gia đã từng chống đuổi quân thù để đem bình yên đến cho dân tộc. Pháp chủ GHPGVN Trưởng lão Hòa thượng Thích Trí Quảng nhận định: “Tinh thần cao cả đáng kính quý hơn nữa mà chúng ta bắt gặp ở các nữ tướng Việt Nam, xuất thân từ ni giới hay hàng Phật tử tại gia là việc đánh đuổi giặc không tiếc thân mạng. Và sau khi giành chiến thắng vẻ vang nước nhà độc lập, được Trưng Vương phong chức, họ đã nhẹ nhàng treo ấn từ quang, trở về chùa tiếp tục nếp sống tu hành cao quý, không màng bổng lộc, lợi danh. Quả là hình ảnh tuyệt đẹp của hàng nữ lưu ni giới và nữ cư sĩ Phật tử Việt Nam ở thời Bắc thuộc”.8 Mặc dù được sống trong sự giàu sang nhung lụa, nhưng nhờ căn lành sâu dày với Phật pháp, công chúa Bát Nàn lại nhớ đến nghĩa lý sâu xa của Phật khi bà ẩn thân ở chùa và tu hành. Khi có thời gian bà suy tư, quán tưởng, và trực nhận được lý đạo, nên quyết định xin từ quan để tiếp tục tu hành. Cũng giống như công chúa Bát Nàn, khi Hai Bà Trưng đánh thắng quân Hán, nữ tướng Thiều Hoa cũng xin từ quan, trở lại chùa tu hành, tinh tấn hoằng truyền Phật pháp.
Chúng ta thường cho rằng chỉ đấng nam nhân mới có thể đủ sức lực và mưu trí để ra trận đánh đuổi giặc xâm lược, còn nữ nhi chỉ gánh vác nội trợ, lo cho gia đình, không đủ tài trí để diệt giặc. Nhưng thật sự không hẳn là như vậy, cách đây hơn 2.500 năm, Đức Phật đã có mặt, Ngài đến với thế gian và đã khai mở chân lý giác ngộ để cứu vớt nhân loại thoát vòng trầm luân. Bên cạnh đó, thân phận người nữ cũng được Phật quan tâm. Trong giáo pháp của Đức Phật cũng đề cao khả năng chứng quả của người nữ không thua kém người nam và đã một thời làm rúng động và đánh đổ định kiến, điển hình như Di mẫu Kiều Đàm Di (Dì ruột của Đức Phật), đã chứng ngộ giải thoát:“Này A-nan, sau khi xuất gia, từ bỏ gia đình, sống không gia đình trong Pháp và Luật do Như Lai thuyết giảng, nữ nhân có thể chứng được quả Dự lưu, Nhất lai quả, Bất lai quả hay A-la-hán quả”9.
Quý Sư là những người con gái có chí khí dám bỏ sự hưởng thụ, hạnh phúc riêng tư của mình để xuất gia học đạo, dấn thân phụng đạo giúp đời với lý tưởng thượng cầu Phật đạo, hạ hóa chúng sanh, cũng trong hạnh nguyện đó mà quý Sư đã trở thành những bậc danh Ni sáng mãi trong đạo pháp, trở thành những nữ anh hùng bất khuất, kiên cường vững mạnh, cưỡi voi dương cờ dẫn binh ra trận đánh thắng giặc thù.
5. Kết luận
Lịch sử Phật giáo Việt Nam luôn đồng hành cùng dân tộc, những trang sử hào hùng, khí phách của ni giới không bao giờ tách rời lịch sử vẻ vang của đất nước. Những người con gái anh thư năm xưa của Việt Nam trong những buổi đầu dựng nước, là hàng đệ tử chơn chánh của Đức Phật đã khiến cho người người phải kinh ngạc bởi những chiến công lẫy lừng, những phẩm chất cao đẹp những hạnh nguyện và đạo lực mà các vị ấy đã đạt được. Dù thời chiến hay lúc bình thì Việt Nam, điều có những người phụ nữ anh dũng, đảm việc nhà, giỏi việc nước, điều có những người con gái Phật luôn tận tâm vì hàng hậu học, vì đạo pháp và vì giáo đoàn Ni giới mà tổ Kiều Đàm Di đã sáng lập và ban tặng, quý sư Trưởng ngày đêm không ngừng âu lo, cố gắng phấn đấu giữ gìn và luôn nỗ lực phát huy mọi mặt để Ni giới được phát triển mạnh hơn mỗi ngày.
Tuy mang thân phận nữ nhi nhưng bên trong rất giàu lòng từ bi và trí tuệ, luôn canh cánh những nỗi lo về vận mệnh của đất nước.Việt Nam là một trong số ít những đất nước trên thế giới mà tại đó phụ nữ đã đóng một vai trò quan trọng trong giai đoạn đầu hình thành nên đất nước, đặc biệt là có sự góp sức của các vị ni sư tiêu biểu đã thể hiện được tinh thần dám hi sinh cho đời, dốc sức phụng sự cho đạo pháp và dân tộc, thắp lên ngọn lửa lớn dẫn đường soi sáng cho lộ trình hình thành trở một truyền thống bất khuất, kiên cường, trung hậu, đảm đang và trọn vẹn của người phụ nữ Việt Nam mãi mãi về sau.
Lịch sử đã đi qua, hiện tại đang là và trước mắt, tận trong tâm trí hàng hậu học chúng con vẫn đang luôn hiện hữu hình bóng, âm thanh, hành động nhẹ nhàng, ngọt ngào đầy yêu thương và trách nhiệm của chư Sư trưởng đang hiện tiền, quý ngài là những bống cổ thụ dim mát, là ánh trăng rằm, là tấm gương để cho chúng con nghiêng mình soi chiếu, nhờ đó mà sáng tỏ mọi điều, thấy rõ đường đi nẻo về, biết mình cần chỉnh đốn, vun bồi những gì trên chặng đường hướng đến an lạc giải thoát, và hàng ni trẻ chúng con luôn tri ân những bậc tiền bối xưa và nay. Chúng con luôn ý thức trong đời sống tu tập, trách nhiệm trên con đường đạo nghiệp, sự thừa kế cũng như trách nhiệm gánh vác tiền đồ Ni giới nói riêng và giáo pháp của Như Lai nói chung.
Thích Nữ Liên Nghĩa
- Nguyễn Văn Quý (2009), Nhà sư Phương Dung – Lịch sử, truyền thuyết và giá trị truyền thống, Kỷ yếu Hội thảo chùa Yên Phú – Lịch sử và Hiện đại, truyền kỳ dân gian đều thống nhất ghi rằng: Bà Vũ Thị Thục Nương sinh ngày 15 tháng 8 năm Bính Sửu (Năm thứ 17 sau CN) tại Phượng Lâu, nay là Phường Phượng Lâu – Thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ (Nguyên xưa là đất Phong Châu, Hùng Vương đóng kinh đô Văn Lang ở đó. Thời Tần đặt làm Tượng Quận, Đời Hán thuộc quận Giao chỉ). Trước Công Nguyên, nơi đây là cố đô nước Văn Lang độc lập.
- https://nghiencuulichsu.com. nu-anh-hung-cua-dan-toc-viet-nam-uy-vien- dong-nhung-dai-tuong-quan-vu-thi-thuc-nuong-trong-dai-khoi-nghia-hai-ba- trung.
- Nguyễn Văn Quý (2009), Nhà sư Phương Dung – Lịch sử, truyền thuyết và giá trị truyền thống, Kỷ yếu Hội thảo chùa Yên Phú – Lịch sử và Hiện đại, Viện Nghiên cứu tôn giáo, Ban quản lý di tích và danh thắng, Ban trị sự Thành hội Phật giáo Hà Nội và chùa Yên Phú tổ chức
- https://www.radiodlsn.com. danh-nhan-nuoc-viet-nu-tuong-hoang-thieu-
- https://truyenxuatichcu.com/truyen-thuyet-viet-nam/danh-tuong-le-thi-ngoc- ba-chieu-dung-cong-chua.html
- https://www.radiodlsn.com. danh-nhan-nuoc-viet-nu-tuong-hoang-thieu-
- http://baotnvn.vn/tin-tuc/Xa-hoi.De-xuat-cong-nhan-Su-ba-Phuong-Dung- la-danh-nhan-Phat-giao-Ha-Noi
- https://nhasachtinhlien.com. Lich-su-Phat-giao/luoc-su-ni-gioi-phat-giao-vi- et-nam-thien-vien-truc-lam.html/Đại lão Hòa Thượng Thích Trí Quảng.
- Thích Minh Châu (1988), Kinh Bộ Tăng Chi III, Phẩm Gotamī, Viện Nghiên Cứu Phật học Việt Nam, tr. 114
Tài liệu tham khảo
Đào Duy Anh (2005), Lịch sử cổ đại Việt Nam, Nhà Xuất bản Văn hóa Thông tin
Nhiều tác giả (2016), Nữ giới Phật giáo Việt Nam: truyền thống và hiện đại, Nxb Đại học quốc gia TPHCM
Nguyễn Bích Ngọc (2007), Di tích và đền miếu nữ danh nhân Việt Nam, Nxb Thanh niên.
Lê Mạnh Thát (1999), Lịch sử Phật giáo Việt Nam, tập 1, Nxb Thuận Hoá
Lê Minh Quốc (2020), Các vị nữ danh nhân Việt Nam, Nxb Trẻ
Thích Nữ Huệ Liên, sự đóng góp của Ni giới, một sứ mệnh có thể thực hiện, https://thuvienhoasen.orgsu-dong- gop-cua-ni-gioi-mot-su-menh-co-the-thuc-hien
Thích Phước Đạt, Thích Hạnh Tuệ, Thích Nữ Thanh Quế (2021), Đại cương tư tưởng Phật giáo Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội
Thích Phước Đạt, Thích Hạnh Tuệ, Thích Nữ Thanh Quế, Đinh Văn Viễn (2022), Lịch sử Phật giáo Việt Nam, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội
Trương Phan Châu Tâm (2003), Đề tài: “Vị thế, vai trò ni giới trong tự viện Phật giáo Đại Thừa: Trường hợp Phật giáo Việt Nam và Phật giáo Nhật Bản”, Trường Đại học KHXH & NV.
Trần Trọng Kim (2010), Việt Nam sử lược, Nhà Xuất bản Thời đại
Trịnh Thị Dung (2012), Ni giới trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, Tạp chí nghiên cứu tôn giáo, số 8-2012, tr 21-25.
