Trong suốt quá trình hình thành và phát triển của Ni giới Việt Nam, có những bậc chân tu, đức hạnh, trí tuệ và công hạnh để lại dấu ấn sâu đậm, góp phần làm sáng ngời Phật pháp. Một trong những tấm gương sáng đó là cố Ni trưởng Huyền Học (1920-1995) – người đã cống hiến suốt đời mình cho sự nghiệp tu tập và hoằng pháp, đặc biệt là trong việc giáo dục, hướng dẫn và chăm sóc thế hệ Ni trẻ.
Ni trưởng Huyền Học (thế danh Huỳnh Thị Phụng, sinh năm 1920 tại Phan Thiết, Bình Thuận (nay là tỉnh Lâm Đồng) là một trong những Ni trưởng có tầm ảnh hưởng sâu rộng nhất trong Ni giới Việt Nam. Năm 16 tuổi người được Sư trưởng Hồng Thọ- Diệu Tịnh, một Danh Ni đất Việt, nhận làm đệ tử xuất gia, gia nhập dòng Lâm Tế chánh tông đời thứ 41 (dòng Nguyên Thiều), và dần dần trở thành một hình mẫu lý tưởng cho không chỉ Ni giới mà còn cho những ai đang đi trên con đường tu tập.
Sau khi xuất gia, thọ đại giới Người theo Sư trưởng Bổn sư học Phật pháp tại chùa Vạn An và chùa Linh Phước (Sa Đek- Đồng Tháp). Sau đó, Người ra Nha Trang học Pháp nơi Hòa thượng Giác Phong chùa Hải Đức.
Năm 1937, Sư trưởng Bổn sư nhận chùa Bình Quang- Phan Thiết, đã cử Ni trưởng Huyền Tông và Ni trưởng Huyền Học ra chăm sóc ngôi Tam bảo và hướng dẫn thiện tín tu học. Ni trưởng Huyền Tông thì lo bao quát chùa, chăm sóc chúng đệ tử; Ni trưởng Huyền Học thì lo thuyết pháp, giảng dạy cho chúng xuất gia và tại gia. Hai Ngài phát nguyện độ đệ tử chung nên Ni chúng và Phật tử chùa Bình Quang đều kính mến gọi Ni trưởng Huyền Tông là “Thầy Bình Quang”, gọi Ni trưởng Huyền Học là “Thầy Giảng Sư”.
Năm 1942, khi Sư trưởng Bổn sư viên tịch tại chùa Hải Ấn, Người cùng huynh đệ vào Gia Định cư tang; đồng thời thực hiện việc di dời và xây dựng chùa trên mảnh đất mới. Song song đó, từ năm 1942 đến năm 1952, Người làm Tổng Thư ký Giáo hội Sơn môn Bình Thuận. Từ năm 1952 đến năm 1963, Người làm Cố vấn Giáo hạnh Gia đình Phật tử Bình Thuận, dạy giáo lý tại trường Bồ Đề – Phan Thiết. Pháp nạn, năm 1963, Người cùng chư Tôn đức Tăng Ni tham gia đòi quyền bình đẳng Tôn giáo.
Từ năm 1964 đến 1968, Ni trưởng đảm nhiệm Tổng Vụ trưởng Ni bộ Bắc Tông đầu tiên, thường trú tại Tổ đình Từ Nghiêm – Chợ Lớn. Với trọng trách này, Người đóng vai trò chủ chốt trong việc hướng dẫn và chăm lo cho Ni giới, tổ chức các khóa Phật học và hoằng pháp, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển của Ni giới trong toàn miền.
Từ năm 1968 đến 1974, Ni trưởng làm Giám viện Ni trường Dược Sư, tiếp tục giáo dục, đào tạo và chăm sóc Ni trẻ, đồng thời phát triển các chương trình học tập kết hợp tu tập.
Năm 1974, Người về tu viện Chơn Không (Bà Rịa- Vũng Tàu) tham dự khóa thiền dưới sự hướng dẫn của Thiền sư Thanh Từ. Sau đó nhập thất chuyên tu đến năm 1977.
Suốt 11 năm sau đó (từ năm 1977 đến năm 1988) người ẩn tu tại xã Tân Thới Nhứt (Hoc môn-TP.HCM). Trong thời gian ẩn tu, Người thường xuyên tham gia các kỳ Bố tát của Phật giáo huyện nhà vào mùa An cư đồng thời thực hành thiền định, phát triển nội tâm, hướng dẫn chư Ni tu tập và hiểu sâu hơn về Phật pháp.
Năm 1988, Ni trưởng vận động gia đình hiến cúng mảnh đất để xây dựng chùa Vĩnh Phước. Sau khi việc xây dựng chùa Vĩnh Phước hoàn thành, Ni trưởng tọa vị ngôi viện chủ. Đây là bước tiếp nối công việc giáo dục và hướng dẫn chư Ni, đồng thời tạo ra môi trường tu học ổn định, thực hành Phật pháp một cách nghiêm túc.
Đặc biệt, suốt ba thập niên từ năm 1960 đến năm 1990, Người thường được cung thỉnh vào hàng Tam Sư trong các Đại Giới Đàn truyền giới cho chư Ni. Vai trò này thể hiện sự tin tưởng và kính trọng của Giáo hội đối với đạo hạnh và uy tín của Ni trưởng.
Một trong những phẩm hạnh đáng quý của Ni trưởng chính là sự khiêm cung và kiệm đức. Dù có công lớn trong việc gìn giữ và phát triển Ni đoàn qua nhiều hoạt động: quản lý, đào tạo cũng như trong các hoạt động hoằng pháp, nhưng Ni trưởng luôn giữ thái độ khiêm nhường tuyệt đối. Điều này được thể hiện rõ qua câu dặn dò của Ni trưởng với các đệ tử: “Sau khi thầy qua đời, các con không được viết kỷ yếu hoặc viết bất cứ điều gì về thầy. Thầy không làm được điều gì to tác hết, viết ra chỉ làm tốn kém bút mực, giấy in và tiền của đàn na tín thí.”
Câu nói này không chỉ thể hiện sự kiệm đức mà còn là một lời nhắc nhở sâu sắc về sự khiêm nhường của Ni trưởng. Mặc dù Ni trưởng đã có một đạo nghiệp đáng ngưỡng mộ và để lại những đóng góp không thể đo đếm cho Ni giới và Phật giáo Việt Nam, nhưng Người không muốn bất kỳ sự phô trương hay ghi chép về bản thân. Thay vào đó, Ni trưởng muốn rằng hàng hậu học hãy nối tiếp và phát triển con đường của Người bằng việc hiểu giới, trì luật, tinh tấn huân tu tam vô lậu học, tri túc, khiêm nhường, sống vì an lạc và hạnh phúc cho số đông và mọi người. Chính sự khiêm cung và kiệm đức của Ni trưởng, mà Người trở thành một hình mẫu kính trọng trong mắt của người đương thời, đồng thời là tấm gương sáng cho các thế hệ Ni giới noi theo trên hành trình tự giác- giác tha.
Có thể khẳng định Ni trưởng là hình mẫu lý tưởng cho các thế hệ Ni giới, đặc biệt là chư Ni trẻ, về con đường tu tập và hoằng pháp. Người không chỉ giỏi trong việc hoằng pháp mà còn là tấm gương sáng về sự tinh tấn trong tu tập, việc giữ gìn giới luật và lòng từ bi trong cuộc sống hàng ngày.
Một bậc chân tu mẫu mực, suốt đời sống trọn với chí nguyện tu hành và hoằng pháp lợi sanh; cuộc đời và đạo nghiệp của Người là biểu tượng sáng ngời cho tinh thần tự giác – giác tha; đồng thời, là tấm gương lớn về đức khiêm cung, hạnh kiệm đức và tâm từ bi.Từ những năm tháng dấn thân phụng sự cho đến khi an nhiên trong cảnh tịch tĩnh, Ni trưởng luôn để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng Tăng Ni và Phật tử. Hạnh đức của Người không chỉ góp phần củng cố, phát triển Ni giới Việt Nam, mà còn truyền cảm hứng cho bao thế hệ hậu học trên con đường tu tập, phụng sự đạo pháp và chúng sanh.
Ngày nay, khi đọc lại cuộc đời và hành trạng của Ni trưởng Huyền Học, hàng hậu học chúng con càng thêm trân quý giá trị của sự khiêm nhường, giản dị và kiên trì trên hành trình tu tập. Tấm gương của Người mãi mãi là ngọn đèn soi sáng cho chư Ni trẻ trên con đường hoàn thiện tự thân và hoằng pháp lợi sanh, tiếp nối hạnh nguyện: “vì an lạc và hạnh phúc cho số đông và cho mọi người”, góp phần làm rạng rỡ Ni lưu trong kỷ nguyên mới.
Ni trưởng Thích Nữ Nguyên Mỹ
