Mở đầu
Giáo dục đạo đức cho đoàn viên, thanh niên hiện nay là vấn đề được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm, vì họ là lực lượng giữ vai trò quan trọng đối với sự phát triển của đất nước. Chủ tịch Hồ Chí Minh có viết: “Đoàn viên và thanh niên ta nói chung là tốt, mọi việc đều hăng hái xung phong, không ngại khó khăn, có chí tiến thủ. Đảng cần phải chăm lo giáo dục đạo đức cách mạng cho họ, đào tạo họ thành những người thừa kế xây dựng chủ nghĩa xã hội vừa “hồng” vừa “chuyên”1. Kế thừa và vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh, Đảng và Nhà nước ta tiếp tục chú trọng tới công tác giáo dục, đào tạo lực lượng thanh niên, và khẳng định: “Thanh niên là rường cột của nước nhà, chủ nhân tương lai của đất nước, là lực lượng xung kích trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, một trong những nhân tố quyết định sự thành bại của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, hội nhập quốc tế và xây dựng chủ nghĩa xã hội”2. Do đó, việc giáo dục đạo đức cho thanh thiếu niên hiện nay trở thành vấn đề cấp bách nhằm đào tạo một thế hệ có trí tuệ, có thể chất cường tráng, đời sống tinh thần và đạo đức trong sáng, giàu bản lĩnh và thực sự có ý thức trách nhiệm công dân, góp phần trong sự nghiệp xây dựng đất nước.
Để thực hiện tốt quá trình này, ngoài việc giáo dục của nhà trường, của các đoàn thể xã hội thì những giá trị đạo đức tích cực của Phật giáo là một trong những nhân tố quan trọng góp phần điều chỉnh đạo đức và lối sống cho thanh thiếu niên hiện nay. Là một thành tố tạo nên bản sắc văn hóa dân tộc, đạo đức Phật giáo hòa quyện, làm phong phú đạo đức truyền thống Việt Nam. Tinh thần từ bi, hướng thiện của Phật giáo là một trong những nguồn gốc của chủ nghĩa nhân văn, tư tưởng bình đẳng, hòa bình của Phật giáo phù hợp với xu hướng hội nhập cùng phát triển hiện nay của dân tộc ta. Nhận thấy, nhiệm vụ “Hoằng pháp vi gia vụ, lợi sinh vi bản hoài” là trách nhiệm của những người Nữ mang dòng họ Thích. Trải qua khoảng 20 thế kỷ tồn tại và phát triển cùng với dân tộc, Ni chúng Thủ đô đã để lại những ảnh hưởng sâu sắc trong lịch sử, văn hóa – xã hội. Với triết lý từ bi, hỷ xả, khuyến khích con người hướng thiện, đưa Phật giáo đi vào lòng người, có tác dụng hoàn thiện nhân cách đạo đức, hướng con người đến lối sống vị tha, bình đẳng, bác ái. Ngày nay, trong bối cảnh văn hóa, kinh tế, chính trị phức tạp, Ni chúng Thủ đô đóng một vai trò rất quan trọng trong việc phát huy mạnh mẽ những giá trị tích cực xây dựng nền tảng đạo đức của con người Việt Nam nói chung và thế hệ thanh thiếu niên Thủ đô nói riêng.
1. Khái niệm về đạo đức và đạo đức Phật giáo
Trong các ngôn ngữ phương Tây, thuật ngữ “đạo đức” đều có nguồn gốc từ “tập quán”. Điều này không chỉ đơn thuần là vấn đề từ ngữ mà ở đây đã bộc lộ bản chất của đạo đức: Phong tục tập quán là những thói quen sống, sinh hoạt, ứng xử, được hình thành trong quá trình phát triển lâu dài của cộng đồng nhằm duy trì những nếp sống mà cộng đồng cho là tốt đẹp, qua đó bảo vệ bản sắc và thậm chí cả sự sống còn của cộng đồng.
Đạo đức là một từ Hán Việt, được dùng từ đời xa xưa để chỉ một thành tố trong tính cách và giá trị của một con người. Đạo là con đường, đức là tính tốt hoặc những công trạng tạo nên. Khi nói một người có đạo đức là ý nói người đó có sự rèn luyện thực hành các lời răn dạy về đạo đức, lối sống chuẩn mực và có nét đẹp trong đời sống và tâm hồn. Ta cũng có thể hiểu đạo đức là sự thể hiện những nét đẹp trong phong cách sống của một người hiểu biết và được rèn luyện nhân cách theo các quy tắc ứng xử, các đường lối tư duy thanh cao tốt đẹp, hợp tình hợp lý, tạo thành những nét đẹp văn hóa truyền thống chuẩn mực.
Theo Phật Quang đại từ điển của Hòa thượng Quảng Độ (dịch), khái niệm về đạo đức được định nghĩa như sau: “Đạo đức là nguyên lý thiện ác, chính tà có liên quan đến hành vi của nhân loại. Đạo đức chữ La tinh là mors, cùng nghĩa với chữ ethos (tập tục), bởi vì tập tục là nền tảng đạo đức và pháp luật, trong đó pháp luật là phép tắc trong hoạt động xã hội, còn đạo đức thì là mẫu mực tất yếu của cá nhân trong phép tắc sinh hoạt xã hội loài người”.
Nói cách khác, đạo đức là yếu tố cấu thành nền tảng tinh thần xã hội, gắn liền với hoạt động thực tiễn của con người, thể hiện qua những quy tắc ứng xử hợp với đạo lý, phong tục của cộng đồng, quốc gia dân tộc, tạo thành nét đẹp truyền thống văn hóa. Đạo đức theo quan điểm đạo Phật được hiểu như sau: “Đạo là chính pháp, đức là đắc đạo, là không làm sai lệch nền chính pháp” hay “Các chân tính, các nguyên lý tự nhiên là đạo; vào được lòng người, cảm ứng với người là đức. Đạo đức là nền pháp giáo mà người ta nên theo”.
Nói chung, đạo đức thường được hiểu như ước lượng để đánh giá cho việc xác định tư cách đạo đức của con người, những hành động, những lý tưởng, những khuynh hướng, tính khí, những dự định hay các phương thức, cách sống của cuộc sống và các tục lệ. Như trong quan điểm Phật giáo nói chung và đạo đức Phật giáo nói riêng đã lấy luật nhân quả – nghiệp báo để làm định luật chi phối hành vi thiện ác của mỗi cá nhân nên Phật từng dạy con người là chủ nhân của nghiệp và là thừa tự nghiệp. Những gì chúng ta dụng tâm tạo ra thời nghiệp ấy do mình nhận lãnh ở chính cuộc sống hiện tại và vị lai. Cho nên mọi hành vi đạo đức của mỗi người sẽ tác động sinh ra các tạo tác và từ đó hình thành nghiệp thiện – bất thiện và phải nhận quả nghiệp không ai có thể trốn tránh cho nên những gì xảy ra với chúng ta không phải tự nhiên mà có, tất cả đều do nghiệp nhân tạo ra.
Sở dĩ có nhiều thiên tai như vừa qua cũng là một phần do con người chặt phá rừng, hủy hoại thiên nhiên khiến môi trường sinh thái mất cân bằng dẫn đến biến đổi khí hậu và gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan… Vì vậy, những gì chúng ta tạo ra trong quá khứ thì chúng ta là người sẽ nhận lãnh khi nó đến thời điểm chín muồi chứ không phải do đấng thần thánh siêu nhiên tạo ra. Nếu quá khứ tác động đến hiện tại vậy ngay giây phút này chúng ta hãy sống với chính pháp, sống với đạo đức nhân văn thì tương lai ắt sẽ an lạc, hạnh phúc, viên mãn. Vì vậy, trong từng hành vi, ý nghĩ v.v., mỗi người cần nên tỉnh giác, không nên có ý nghĩ, hành vi bất thiện cũng như không cho nó tồn tại trong tâm thức mình tức là tự làm cho tâm ý mình được trong sạch, chỉ khi ấy mới định tĩnh, sáng suốt nhìn ra chân tướng sự vật.
2. Vai trò của Ni giới Thủ đô trong việc giáo dục đạo đức cho thanh thiếu niên thời hiện đại
Trong thời đại cách mạng 4.0, khoa học kỹ thuật phát triển mạnh, văn hóa được nâng cao, nhất là công nghệ thông tin phát triển vượt bậc đã làm cho đời sống vật chất, tinh thần của con người ngày càng cao hơn. Phần lớn thanh niên ngày nay có trình độ học vấn cao, có hiểu biết đa dạng, phong phú, nhất là về khoa học, kỹ thuật… Họ năng động, nhạy bén với cái mới, có ý thức cao về cái tôi cá nhân và có khát vọng muốn khẳng định cái tôi. Tuy nhiên, dưới tác động của toàn cầu hóa và mặt trái của kinh tế thị trường, thanh niên hiện đại bắt đầu có những biểu hiện sa vào những lối sống không lành mạnh, và sự tha hóa đạo đức ngày càng cao. Sự lai căng văn hóa ngoại lai cộng với sự thiếu hiểu biết, thiếu bản lĩnh của một bộ phận thanh niên đã tạo ra một lối sống biến chất, vị kỷ. Nhiều thanh niên thiên về đời sống hưởng thụ hơn đời sống lao động, một số còn lại thích chạy đua theo vật chất, đánh mất nhiều giá trị đạo đức truyền thống tốt đẹp của dân tộc. Sự suy thoái về đạo đức, lối sống của nhiều thanh niên đã trở thành hồi chuông báo động cho tương lai của cả dân tộc. Thực trạng như vậy khiến nhiệm vụ giáo dục đạo đức cho thanh niên hiện nay trở thành nhiệm vụ cấp thiết của toàn xã hội.
Từ khi Phật giáo được du nhập vào Việt Nam đến nay Ni giới cả nước nói chung và Ni giới Thủ đô Hà Nội nói riêng đã đóng góp một phần không nhỏ vào các công tác Phật sự của Giáo hội như giáo dục, hoằng pháp, từ thiện, chăm sóc sức khỏe cộng đồng, bảo vệ môi trường, nhất là việc giáo dục đạo đức cho thanh thiếu niên là một việc hết sức quan trọng và đóng một vai trò thiết yếu trong quá trình hoằng pháp lợi sinh của Ni chúng Thủ đô.
Để làm được, chư Ni thủ đô tập trung vào việc giúp cho giới trẻ thấm nhuần hành vi đạo đức dựa theo lời Phật dạy bằng việc thụ trì Ngũ giới, giúp cho các em tránh xa được sự sát sinh, trộm cắp, tà dâm, nói dối, uống và sử dụng các chất kích thích. Đây là 5 điều giới căn bản để định hình cho các em có ý thức trách nhiệm với chính mình với người khác, sống một lối sống trung thực, lành mạnh và trí tuệ. Chư Ni bằng sự nhiệt tâm hướng dẫn và tận tình giảng dạy, với nhiều phương pháp khác nhau, giúp cho các em hiểu rõ lời dạy của Đức Phật, phát triển được chính kiến và giới hạnh để mang lại một đời sống an lành và hướng thiện.
Nhằm mang lại những giá trị lợi ích cho thanh thiếu nhi và cho cả cộng đồng, Ni giới Thủ đô còn tích cực tham gia các dự án phúc lợi như đến các trường mầm non, nhà tình thương, trại trẻ mồ côi, trao học bổng cho các em có hoàn cảnh khó khăn hiếu học và những chương trình giáo dục phát triển cộng đồng khác để giải quyết các nhu cầu thiết thực cho thanh thiếu niên, góp phần vào sự phát triển toàn diện của xã hội.
Hơn nữa, Ni giới Thủ đô còn thể hiện tinh thần từ bi và trí tuệ của Phật giáo, truyền cảm hứng cho các em thực hành sự rộng lượng và tham gia phục vụ cộng đồng để phát triển ý thức trách nhiệm đối với chính mình và những người xung quanh, luôn luôn khích lệ, hướng dẫn và đồng hành cùng thanh thiếu niên để các em phát triển được sự đồng cảm, lòng từ ái và bi mẫn đối với mọi loài chúng sinh, nuôi dưỡng thiện tâm và tình yêu thương đối với chính mình và người khác. Các em được khuyến khích hành động với tâm lành, sống lành mạnh, chân thực, tích cực và mang lại những giá trị lợi ích cho đất nước và xã hội.
Điều này được thể hiện ở việc các chùa, tự viện, thiền viện tại các quận, huyện, phường xã trong Thành phố Hà Nội đã tổ chức nhiều khóa tu dành cho thanh thiếu niên, các trại hè thanh thiếu niên, các hoạt động Phật pháp… Thông qua đó giáo dục các em hiểu được lễ nghi, phải trái, hiếu thuận, nhân quả, tội phước, sự biết ơn, đền ơn, báo ân, báo hiếu cha mẹ, thầy cô… để các em có được nếp sống lành mạnh, văn minh, biết ơn với tổ tiên, ông bà và có trách nhiệm với cộng đồng xã hội. Ngoài ra, còn tổ chức các buổi pháp thoại với chủ đề ứng dụng Phật pháp trong đời sống hằng ngày như: dạy làm người, mối quan hệ trong tình bạn, tình yêu, quan hệ giữa các thành viên trong gia đình, lý tưởng sống, kỹ năng sống, kỹ năng ứng xử v.v…
Ngoài ra, được sự chỉ đạo của chư Tôn đức Hòa Thượng lãnh đạo Ban Trị Sự Giáo hội Phật giáo Thành phố Hà Nội và chư Tôn đức Ni lãnh đạo Ni đoàn Thủ đô, hàng năm Ni chúng tích cực tổ chức các Hội nghị sinh hoạt giáo lý cho Phật tử vào các dịp lễ lớn của Phật giáo như Đại lễ Phật Đản, Vu Lan báo hiếu, ngày Phật thành đạo,… và phối hợp với các cơ sở chùa, tự viện, thiền viện, tịnh xá, đạo tràng tổ chức hàng nghìn khóa bồi dưỡng giáo lý đạo Phật cho tầng lớp thanh niên Phật tử mỗi năm, nổi bật là phong trào khóa tu mùa hè, khóa tu sinh viên hướng về Phật pháp, khóa tu một ngày an lạc trên khắp cả nước đã thực sự thu hút được hàng trăm nghìn thanh thiếu niên tham gia và có kết quả tích cực. Theo số liệu thống kê, đến hết năm 2023, các chùa, tự viện Ni bộ trong Thành phố Hà Nội có: 991 ngôi chùa và các đạo tràng Bát quan trai với khoảng 5.000 Phật tử sinh hoạt; đạo tràng Niệm phật với 7.000 Phật tử; câu lạc bộ thanh thiếu niên Phật tử với trên 10 ngàn Phật tử thanh thiếu niên tham dự. Trung bình mỗi khóa tu có từ 200 – 500 thanh thiếu niên tham dự tu tập, sinh hoạt.
Trong nhiều năm qua, Ni chúng Thủ đô đã góp phần định hướng phát triển nền giáo dục nhân quả, nhân bản và toàn diện. Giáo dục Phật giáo luôn luôn nhắm đến mục tiêu đào tạo con người hướng thiện, đem đến lợi lạc cho tha nhân, cùng cộng đồng xã hội chung tay xây dựng nền hòa bình, thịnh vượng, xã hội ngày càng văn minh.
Tuy vậy, hoạt động giáo dục thanh niên của chư Tôn đức Ni Thủ đô tổ chức vẫn còn những tồn tại, hạn chế. Mặc dù đã có những trại huấn luyện, trại hè, những khóa tu mùa hè, một ngày tập tu, một tuần tập tu, khóa tu thiền, niệm Phật v.v. nhưng đa phần thanh thiếu niên vẫn chưa được tiếp cận với Phật pháp. Thực tế này phát xuất từ nhiều yếu tố khách quan trong cuộc sống hiện thực: cha mẹ chưa nhận thức đúng đắn về việc hướng dẫn con cái về với đạo pháp, chưa quan tâm giáo dục, dìu dắt con cháu đi chùa, lễ Phật, tìm hiểu giáo lý Phật đà.
Hơn nữa nội dung hoằng pháp của Giáo hội cũng chưa lôi cuốn, hấp dẫn đối với thế hệ trẻ, chưa đáp ứng nhu cầu tâm, sinh lý của thanh thiếu niên như cần cơm ăn, áo mặc, nước uống… Những vấn đề ứng dụng Phật pháp trong đời sống hằng ngày như: dạy làm người, mối quan hệ trong tình bạn, tình yêu, quan hệ giữa các thành viên trong gia đình, quan hệ nơi công sở, đồng nghiệp, bạn bè, lý tưởng sống, kỹ năng sống… còn nhiều vấn đề đòi hỏi chúng ta cần quan tâm hơn nữa.
Từ những hạn chế trên cho thấy cần phải thay đổi nền giáo dục cho phù hợp với yêu cầu của thực tiễn. Cần phải có những giải pháp hay hướng đi mới, tác động quyết liệt hơn nữa để có thể giúp thế hệ trẻ tuổi thay đổi, lấy lại những phẩm chất vốn có của mình. Phải có nhiều hơn những buổi diễn đàn, kiến thức chuyên sâu, làm rõ những điểm tiêu cực, để họ dễ nhìn nhận ra mặt trái qua đó tiếp thu tốt hơn. Đặc biệt với xu hướng công nghệ, ngoài việc truyền đạt trực tiếp thì cần áp dụng triệt để các kênh thông tin trên các nền tảng như: Facebook, YouTube, Instagram,… Đây là các nền tảng được giới trẻ sử dụng nhiều nhất. Tùy vào từng điều kiện mà có thể áp dụng các phương pháp khác nhau, để đạt được kết quả tốt nhất.
Các chùa, tự viện cần tổ chức các buổi sinh hoạt văn nghệ, sử dụng âm nhạc, thiết lập sân chơi bổ ích, lành mạnh, thu hút giới trẻ. Việc chuyển thể kinh Pháp cú từ dạng thơ kệ qua dạng bài hát đều là những phương pháp hoằng pháp cho thanh thiếu niên đem lại hiệu quả cao. Ngoài ra, các chùa, tự cần tiến hành nhiều hoạt động xã hội như tổ chức Tết Trung thu để khen thưởng cho con em đồng bào, Phật tử học giỏi, tổ chức khen thưởng cho con cháu hiếu thảo vào ngày Vu lan báo hiếu,… Có như thế mới từng bước đưa thanh thiếu niên trở về với cửa chùa. Tất cả những gì đề ra trong giáo dục Phật giáo cũng chỉ hướng đến duy nhất một mục đích đó là giáo dục nhân cách đạo đức, lối sống chuẩn mực.
Kết luận
Trong giai đoạn hiện nay, Phật giáo với những giá trị nhân văn, từ bi, hỷ, xả với những mục đích cao đẹp là “đem hạnh phúc, an lạc cho chư thiên và chúng sinh, cứu khổ cho con người vẫn đang chiếm được tình cảm lớn đối với phần lớn nhân dân nói chung và đối với thanh thiếu niên nói riêng. Những hoạt động của Phật giáo đã và đang phản ánh được phần lớn thực trạng hoạt động Phật giáo của cả nước trong thời kỳ mở cửa. Do vậy, việc giáo dục đạo đức cho thanh thiếu niên hiện nay cho thấy vai trò của Ni giới Phật giáo Thủ đô là hết sức quan trọng trong việc giữ gìn mạng mạch của Phật giáo. Như Hòa thượng Thích Thanh Nhiễu tự hào nói: “Vai trò của nữ giới nói chung và đoàn thể Ni giới Phật giáo nói riêng chính là một mạch nguồn mang Chính pháp đến xua đi những khổ đau, bất hạnh, lan tỏa hạnh phúc, vinh quang cho đời, cho xã hội và non sông Việt Nam” Hy vọng rằng, trên nền tảng hoằng pháp của Phân ban Ni giới Trung ương nói chung và các cơ sở chùa, tự viên chư Ni thuộc Phân ban Ni giới Thủ đô nói riêng sẽ ngày càng tỏa sáng trong lòng dân tộc trên bước đường hội nhập khu vực và thế giới, đem lại hiệu quả thiết thực và lâu bền cho công tác hoằng dương chính Pháp, duy trì tinh thần đoàn kết, giữ gìn giới hạnh trang nghiêm, phát huy sức mạnh tập thể và thực hiện tốt công tác Phật sự do Giáo hội giao phó, đồng lòng xây dựng nếp sống thiền gia, đời sống văn minh lành mạnh, thực hiện lời dạy của Đức Phật.
Ni sư Thích Đàm Quang Thụy
- Hồ Chí Minh toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, t.4, tr.167 2 Nghị quyết số 25-NQ/TƯ, ngày 25/7/2008
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. TS. Bùi Hữu Dược, Ni giới Việt Nam cùng Phật giáo trong dòng chảy lịch sử, Nguồn: https://phatgiao.org.vn/ni-gioi-viet-nam-cung-phat-giao-trong-dong-chay-lich-su-d37923.html.
2. Bửu Kế, Từ Nguyên từ điển (2000), Nxb. Thuận Hóa.
3. Đoàn Trung Còn (1997), Phật học từ điển, quyển 2, Nxb. Tp. Hồ Chí Minh
4. Học viện chính trị quốc gia (2000), Giáo trình đạo đức học, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.
5. Thích Quảng Độ (dịch), Phật Quang Đại Từ Điển quyển 2 (2000), Hội Văn Hóa Giáo Dục Linh Sơn Đài Bắc xuất bản.
6. Thích Minh Châu (dịch), Tăng Chi Bộ Kinh tập 3, 2005.
7. HT.TS. Thích Thanh Nhiễu, Vai trò của Ni giới đối với sự phát triển Phật giáo Việt Nam hiện nay, Nguồn: https://phatgiao.org. vn/vai-tro-cua-ni-gioi-doi-voi-su-phat-trien-cua-phat-giao-viet-nam-hien-nay-d37691.html
8. HT. Thích Trí Quảng, Vai trò của Ni giới Việt Nam trong xã hội hiện nay. Nguồn: https://thuvienhoasen.org/p80a4699/2/vai-tro-cua-ni-gioi-viet-nam-trong-xa-hoi-hien-nay-thich-tri-quang.
