Một trăm năm đã qua kể từ ngày tờ báo Thanh niên do Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập, xuất bản số đầu tiên (21/6/1925), cũng là trọn vẹn một thế kỷ đánh dấu sự vươn mình của báo chí cách mạng Việt Nam trong công cuộc đồng hành với đất nước và dân tộc. Trong suốt thời gian đó, đội ngũ làm báo Việt Nam đã chứng tỏ được tinh thần và giá trị của lực lượng nòng cốt, tiên phong trên mặt trận tư tưởng – văn hóa, với những cống hiến xuất sắc trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước.
Trước thời điểm báo Thanh niên ra đời, ở Việt Nam đã xuất hiện một số tờ báo quốc ngữ, rải rác từ cuối thế kỷ XIX với Gia Định báo (1865), Thông loại khóa trình (1888), sang đầu thế kỷ XX với Đông Dương (1913), Nam Phong (1918), Nữ giới chung (1918)… Tuy nhiên, phải từ mốc thời gian ra đời báo Thanh niên¸thì nền báo chí Việt Nam mới thực sự nở rộ, có những đóng góp tích cực, mạnh mẽ vào tiến trình giải phóng dân tộc, xây dựng đất nước. Bằng chứng là chỉ trong vòng bốn năm, từ 1925-1929, Việt Nam đã có hơn 50 tờ báo và tạp chí. Ngày 5/8/1930, Tạp chí Cộng sản được thành lập, ban đầu có tên là Tạp chí Đỏ. Đóng vai trò là cơ quan lý luận và chính trị của Trung ương Đảng, kể từ khi ra đời đến nay, tạp chí luôn đóng góp tích cực vào việc tuyên truyền, vận dụng, phát triển, đấu tranh bảo vệ chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và góp phần quan trọng vào công tác giáo dục chính trị tư tưởng, công tác nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn, phát triển lý luận của Đảng. Cũng trong giai đoạn 1930-1945, nhiều tờ báo cách mạng đã ra đời, tích cực tuyên truyền đường lối cách mạng của Đảng, đồng hành cùng các sự kiện, phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc, tiêu biểu như các tờ: Búa liềm, Tranh đấu, Cờ Vô sản, Cứu quốc, Việt Nam độc lập, Cờ giải phóng, Công nhân, Học sinh, Văn hóa, Tự vệ…
Sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thành lập (1945), có hai cơ quan báo chí quan trọng ra đời là Đài Tiếng nói Việt Nam (7/9/1945) và Thông tấn xã Việt Nam (15/9/1945). Sau 80 năm, Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV) đã phủ sóng rộng khắp trong nước và quốc tế; còn Thông tấn xã Việt Nam (TTXVN) đã trở thành một tổ hợp truyền thông quốc gia đa phương tiện, hiện đại; là cơ quan thông tin chiến lược tin cậy của Đảng, Nhà nước và nhân dân, là hãng Thông tấn có uy tín trong khu vực và trên thế giới.
Ngày 27/12/1945, Đoàn Báo chí Việt Nam được thành lập; để rồi trên cơ sở đó, 5 năm sau, tại Đại hội lần thứ nhất Hội Những người viết báo Việt Nam, ngày 21/4/1950, Hội Nhà báo Việt Nam chính thức ra đời. Chỉ ba tháng sau, vào tháng 7/1950, Hội Nhà báo Việt Nam đã trở thành thành viên chính thức của Tổ chức quốc tế các nhà báo (OIJ).
Tháng 4/1949, lớp học đầu tiên về báo chí đã được mở để đào tạo cán bộ báo chí, thu hút gần 60 học viên. Lớp học lấy tên nhà chí sĩ yêu nước Huỳnh Thúc Kháng, cũng là một nhà báo nổi tiếng đầu thế kỷ, chủ bút tờ Tiếng Dân – “Tiếng nói của những người lao động nghèo khổ”.
Ngày 20/10/1950, Báo Quân đội nhân dân, cơ quan ngôn luận của Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng, ra số đầu tiên. Từ đó đến nay, tờ báo này luôn nỗ lực phấn đấu, vượt qua khó khăn, gương mẫu đi đầu, phản ánh trung thực, sinh động cuộc sống, chiến đấu, lao động sản xuất của các lực lượng vũ trang và nhân dân ta trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc, hội nhập quốc tế sâu rộng.
Ngày 11/3/1951, Báo Nhân dân, cơ quan ngôn luận của Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, ra số đầu tiên, trở thành vũ khí tư tưởng sắc bén của Đảng, Nhà nước và Nhân dân.
Ngày 7/9/1970, Truyền hình Việt Nam phát sóng chương trình đầu tiên, đánh dấu sự ra đời của báo hình ở nước ta. Trải qua 55 năm xây dựng và trưởng thành, đến nay, Đài Truyền hình Việt Nam (VTV) đã trở thành Đài Truyền hình lớn và uy tín nhất của Việt Nam, có thể phủ sóng khắp toàn quốc, thậm chí, nhiều chương trình còn phát sóng ở các nước trên thế giới qua vệ tinh và các ứng dụng xem trực tuyến.
Đặc biệt, sau hơn 30 năm phát triển, hoạt động báo chí đã được thể chế hóa, pháp điển hóa với việc ban hành Luật Báo chí năm 1989, rồi sửa đổi, bổ sung vào các năm 1999, 2016, trong đó quy định rõ về quyền tự do báo chí, quyền tự do ngôn luận trên báo chí của công dân, đối tượng thành lập cơ quan báo chí, đặc biệt là các điểm mới liên quan đến liên kết trong hoạt động báo chí, đạo đức nghề nghiệp của người làm báo… Điều này giúp tạo hành lang pháp lý để hoạt động báo chí có bước phát triển vượt bậc, tăng nhanh về số lượng, loại hình và chất lượng thông tin, phục vụ đắc lực cho sự nghiệp đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, đáp ứng ngày càng cao yêu cầu cung cấp thông tin của các tầng lớp nhân dân.
Ngày 06/2/1997, Tạp chí Quê hương điện tử (thuộc Ủy ban về người Việt Nam ở nước ngoài – Bộ Ngoại giao) phát hành số đầu tiên, đánh dấu sự ra đời của báo điện tử ở Việt Nam. Vậy mà trong vòng chưa đến 10 năm, theo số liệu của Cục Báo chí – Bộ Văn hóa Thông tin, thời điểm năm 2004 đã có trên 50 tờ báo điện tử được cấp phép và đi vào hoạt động, trong đó có những mô hình báo điện tử chuyên nghiệp như Vietnam Net, VN Express… có sức hút độc giả mạnh mẽ. Thống kê không đầy đủ, đến đầu năm 2024, cả nước có khoảng 140 trang báo điện tử thuộc các cơ quan Trung ương và các bộ, ngành, địa phương, trường học, bệnh viện…
Không dừng lại ở đó, tháng 4/2000, báo chí Việt Nam đã trực tiếp in và phát hành tại châu Âu với tờ báo thực hiện thí điểm đầu tiên là tờ Le Courrier du Vietnam của Thông tấn xã Việt Nam. Qua đó cho thấy sức phát triển, khả năng lan tỏa của báo chí Việt Nam trên mọi lĩnh vực, mọi phương thức, cả ở trong và ngoài lãnh thổ quốc gia.
Hàng trăm năm qua, báo chí luôn là diễn đàn tin cậy, thể hiện ý chí, tình cảm, nguyện vọng chính đáng của các tầng lớp nhân dân, tham gia đóng góp với Đảng, Nhà nước giải quyết những vấn đề nảy sinh trong quá trình xây dựng và phát triển đất nước. Báo chí là cầu nối quan trọng tăng cường tình đoàn kết, góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trong cộng đồng quốc tế. Ngày nay, báo chí đang trong cuộc chuyển mình mạnh mẽ trước rất nhiều thuận lợi và vô vàn thách thức của kỷ nguyên số hóa, rồi đây, sẽ có nhiều thay đổi trong phương thức làm nghề, nhưng đạo đức – lý tưởng và tâm huyết làm nghề của người làm báo cách mạng thì chắc chắn không thể đổi khác. Đó là, người làm báo là để bảo vệ công bằng, bảo vệ lẽ phải, làm nghề là vì lợi ích của đất nước và nhân dân. Tin rằng, với tinh thần đó, truyền thống vẻ vang của 100 năm báo chí cách mạng Việt Nam sẽ tiếp tục được gìn giữ, phát huy, góp phần xây dựng nên một nền báo chí giàu tính chiến đấu và nhân văn.
Bùi Thị Thủy (ĐSHĐ-141)
