Dọc theo hành trình miên viễn của Phật giáo, có những dấu chân in đậm bởi công phu tu hành cao cả, mang theo từng hơi thở từ bi (metta) và trí tuệ (paññā). Trong dòng chảy mênh mông của Chánh pháp (Dhamma), mỗi hạt bụi, mỗi chiếc lá đều hòa mình lặng lẽ vào vòng luân hồi (samsāra), để lại âm vang của sự chuyển hóa. Giữa bầu không gian ấy, có một bậc Thánh đã lưu lại dấu ấn bất diệt, như ngọn đuốc sáng dẫn đường đến giác ngộ (bodhi): Thánh Tổ Kiều Đàm Di – người đã mở ra con đường giải thoát cho Ni giới và chúng sanh với lòng từ bi và lòng kiên định.
Như một viên minh châu hiếm có giữa biển pháp, Thánh Tổ Kiều Đàm Di không chỉ là một người mẹ, một người phụ nữ phi thường trong lịch sử Phật giáo, mà còn là biểu tượng sống động của lòng từ bi, sự tinh tấn và trí huệ vô biên. Ngài là mẫu mực của lòng kiên định và ý chí mạnh mẽ, sẵn sàng từ bỏ mọi sự ràng buộc thế tục để dấn thân vào con đường tu hành, bước trên con đường Bát Chánh Đạo và sống với tâm nguyện Bồ đề, không ngừng cầu đạo và lan tỏa sự an lạc đến muôn loài.
Thánh Tổ Kiều Đàm Di sinh ra trong một gia đình quý tộc cao quý, thân thuộc với quyền lực và của cải. Nhưng trước cảnh trầm luân của chúng sinh, trước nỗi khổ đau của đời sống vô thường, ngài đã sớm nhận ra giá trị chân thật của cuộc đời. Để tìm đến chân lý, ngài đã vượt qua mọi rào cản, từ bỏ những ham muốn thế tục để hoàn toàn nhập thân vào đời sống phạm hạnh, bước theo dấu chân của Đức Thế Tôn. Ngài không chỉ là một người tiên phong mà còn được Đức Phật ca ngợi trong Tăng Chi Bộ Kinh (Aṅguttara Nikāya): “Trong số những người phụ nữ đã đạt được quả vị A-la-hán, Mahāpajāpatī Gotamī là bậc nhất” (Tăng Chi Bộ Kinh 1.14, Phẩm Một Người – Ekaṁgutta Vagga). Chính ngài là người đầu tiên, người tiên phong sáng lập giáo đoàn Ni giới, mở ra con đường tu học bình đẳng cho tất cả phụ nữ, đem lại cơ hội giải thoát không chỉ cho riêng mình mà cho cả muôn đời hậu thế.
Đời sống tu hành của Thánh Tổ không chỉ là hành trình gian nan về thân xác mà còn là cuộc chiến khốc liệt với nội tâm, nơi những mê lầm dần được gột rửa, từng chướng ngại từ tâm sân si, tham ái, vô minh đều đã vượt qua để đạt đến cảnh giới của sự thanh tịnh và giác ngộ. Trong từng hơi thở, từng bước chân của ngài đều hiện lên sự uyên thâm của giáo lý nhà Phật, từng lời nói của ngài đều chứa đựng lòng từ bi vô biên. Nhìn vào gương hạnh của ngài, ta thấy hiện lên một trái tim bao la của lòng từ, một ý chí kiên cường trong sự tinh tấn, vượt lên trên mọi nghịch cảnh.
Sự hiện diện của Thánh Tổ Kiều Đàm Di trong lịch sử Phật giáo là một biểu tượng không chỉ của trí tuệ và sự giải thoát, mà còn là tấm gương của lòng tri ân và báo ân sâu sắc. Bởi vì, để chúng ta có được sự an lạc và hạnh phúc như ngày hôm nay, để giáo pháp của Đức Thế Tôn được lan truyền và lưu giữ đến muôn đời, không thể thiếu được công đức lớn lao của ngài. Sự nghiệp của ngài không chỉ giúp củng cố cộng đồng Phật giáo, mà còn đặt nền móng cho sự phát triển bền vững của giáo pháp, để Phật đạo mãi mãi là ánh sáng soi đường cho tất cả chúng sinh.
Ngày nay, tinh thần trọng đạo vị nhân của Thánh Tổ Kiều Đàm Di càng trở nên quan trọng và đáng quý trong bối cảnh Phật giáo đang đối mặt với nhiều thách thức trước làn sóng hiện đại hóa và các áp lực thế tục hóa. Sự biến đổi này đôi khi mang lại những thay đổi không mong muốn, khi nhiều người tu học bị cuốn vào nhịp sống thế gian, xa rời cốt lõi của sự thanh tịnh và phạm hạnh. Đặc biệt, Ni giới – một thành phần quan trọng trong giáo đoàn – cũng gặp khó khăn khi phải giữ vững bản tâm giữa những giá trị ngoại lai ngày càng lấn át.
Thánh Tổ Kiều Đàm Di là biểu tượng về phạm hạnh và lòng từ bi vô lượng, một di sản quý báu cho Ni giới và toàn thể Phật tử. Bằng việc lấy gương hạnh của Thánh Tổ làm kim chỉ nam, chúng ta có thể duy trì sự cân bằng giữa truyền thống và hiện đại, giữa thanh tịnh và nhập thế. Như chính Thánh Tổ đã từng bước vào đời với tinh thần từ bi không phân biệt, với lòng tri ân, Ni giới ngày nay cũng cần tiếp nối tinh thần ấy. Việc tu hành không còn là một mục tiêu xa xôi, mà là sự đồng hành cùng chúng sinh trên con đường giác ngộ.
Lời phó chúc của Thánh Tổ trước khi nhập diệt là lời nguyện trọn đời tinh tấn và giữ gìn đạo pháp, là di huấn quý giá cho hàng Ni lưu muôn đời về sau. Đó không chỉ là sự nhắc nhở về sứ mệnh của mỗi người trong giáo đoàn, mà còn là lời kêu gọi khẩn thiết cho sự tinh tấn không ngừng nghỉ. Từ tâm tham ái đến sân si, từ vô minh đến chấp ngã, tất cả đều được ngài gột rửa bằng sức mạnh của chánh niệm và thiền định. Trong lời khuyên của ngài đối với Ni chúng, được ghi lại trong Tương Ưng Bộ Kinh, ngài đã nhắc nhở: “Hãy sống với sự tinh tấn và chánh niệm, như người thợ thủ công khéo léo hoàn thiện từng tác phẩm của mình. Hãy hướng tâm về giải thoát, vượt qua mọi chấp ngã và phiền não” (Bhikkhunī Saṁyutta, Saṁyutta Nikāya 5.3). Đây là thời điểm để tất cả chúng ta cùng nhau chung tay gìn giữ ngọn đuốc sáng mà Thánh Tổ đã để lại, để ánh sáng từ bi và trí tuệ của Phật pháp mãi lan tỏa.
Tinh thần nhập thế của Thánh Tổ Kiều Đàm Di là bài học quý giá cho hậu thế, nhắc nhở chúng ta về trách nhiệm tu hành, về lòng từ bi đối với mọi loài chúng sinh. Đây là giá trị không chỉ giúp Phật giáo trở nên gần gũi, thiết thực hơn trong đời sống hiện đại mà còn là cách để chúng ta giữ gìn và phát huy các giá trị truyền thống, để đạo pháp trường tồn cùng thời gian. Việc tu tập và tinh tấn là trách nhiệm của mỗi người, là lời nhắc nhở chúng ta cần luôn biết quay về chính mình, chiêm nghiệm từng hành vi, lời nói, và tư duy, không để lạc mất đường đi.
Chúng con nhận thức sâu sắc rằng con đường tu hành không thể nào tách rời khỏi xã hội mà nó phải hòa mình vào đó, lan tỏa tinh thần từ bi và trí tuệ, đồng hành cùng tất cả chúng sinh trong từng bước đi. Hãy để lời nguyện cuối cùng của Thánh Tổ – tinh tấn tu học, giữ gìn đạo pháp và sách tấn hậu lai – trở thành kim chỉ nam trong mọi hành động của chúng ta, nhắc nhở từng người con Phật về ý nghĩa và sứ mệnh của mình trong hành trình tu tập.
Bên cạnh sách tấn, cũng cần có lời cảnh tỉnh. Thế gian ngày nay với nhiều cám dỗ dễ dàng kéo ta ra khỏi con đường Chánh pháp, khiến chúng ta dễ dàng mất đi bản tâm thanh tịnh. Trong giáo lý nhà Phật, sự tu hành không chỉ là việc diệt trừ tham, sân, si mà còn là sự kiên định trước nghịch cảnh, không dao động trước những giá trị ngoại lai. Mỗi Phật tử, nhất là Ni giới, cần giữ vững lòng tin vào con đường mình đã chọn, lấy giới luật làm kim chỉ nam cho hành động. Kinh luật tạng cũng khuyến cáo rằng, khi người tu học không giữ giới luật nghiêm mật, họ sẽ dần xa rời Chánh pháp, dẫn đến sự suy giảm của giáo đoàn.
Phật tử, nhất là Ni giới, khi tu học cần không ngừng củng cố kiến thức và pháp tu, tránh rơi vào sự tự mãn với những gì đã đạt được. Đức Phật đã nhắc nhở các đệ tử rằng, các con hãy tinh tấn như một ngọn lửa cháy mãi không ngừng, sự tinh tấn không ngừng nghỉ sẽ thành tựu trí tuệ một cách viên mãn. Chính sự uyên thâm về kinh luật tạng cùng với tinh thần tinh tấn là con đường đưa đến giải thoát, là cánh cửa dẫn đến giác ngộ.
Trong từng hơi thở, từng bước chân, hãy tưởng nhớ đến hạnh nguyện của Thánh Tổ, người đã vượt qua mọi trở ngại thế gian để hoàn thành sứ mệnh đưa Ni giới vào con đường giải thoát. Từ đó, hãy để hành trình tu tập của mỗi người trở thành ngọn đuốc sáng. Giữa dòng chảy của thời gian, hình ảnh Thánh Tổ Kiều Đàm Di mãi khắc sâu trong tâm khảm của chúng sinh, như một ngọn đuốc trí tuệ và từ bi không bao giờ lụi tàn. Công hạnh và phẩm hạnh của ngài là những bài học không chỉ cho Ni đoàn, mà cho tất cả người con Phật muốn dấn thân trên con đường giải thoát. Mỗi bước chân của ngài trên đất Phật là sự dấn thân không ngừng, là lòng tri ân và báo ân sâu sắc với Chánh pháp và với chúng sinh muôn loài.
Trong lòng của những người hậu học, ngài là đỉnh cao của đức hạnh và trí huệ, một biểu tượng sáng ngời, khơi dậy cảm hứng và sách tấn để tất cả chúng ta kiên trì trên hành trình tu học. Cúi mình trước dấu ấn bất diệt của Thánh Tổ, chúng ta xin thệ nguyện dùng tất cả tâm lực để gìn giữ và phát huy ngọn đuốc mà ngài đã trao lại. Hướng nguyện cho đạo pháp ngày càng hưng long, để ngọn đèn Phật pháp soi rọi khắp muôn nơi, là ánh sáng dẫn đường cho vô lượng chúng sanh trên lộ trình vượt qua khổ đau, tiến đến bờ giác ngộ.
Kính bút nhớ ân Thánh Tổ
Xin dâng câu nguyện chốn an nhiên, Trọn đời tu học bước không xiên. Dấu chân ngài bước qua dòng pháp,
Chuyển khắp trần gian ánh đuốc thiêng.
Từ bi rộng lớn như mây phủ, Trí tuệ bao la tựa biển sâu.
Nguyện giữ hạnh lành, lòng chẳng đổi, Đạo pháp ngàn thu mãi sắc màu.
Ni đoàn nương bước ngài khai lối, Lời nguyện khắc sâu chẳng phai mờ. Đạo vàng ngời sáng trên trời đất, Ân ngài còn mãi, thắm trang thơ.
Thích nữ Thánh Liên– Chùa Quan Âm (Tam Bố)
